Pytanie o formułę współczesnego materializmu

Szymon Wróbel ID
Polska Akademia Nauk

 

numer: 1, rok: 2025

https://doi.org/10.26881/kg.2025.1.01

 

 

The Question of the Proper Formula of Contemporary Materialism

Abstract

Materialism, at every stage of its intellectual maturation, must decide whether it wants to be a strictly objectivist materialism without a knowing subject, or, conversely, a materialism that postulates the existence of the subject as a necessary position enabling the (self-)knowledge of matter. Materialism is forced to constantly navigate between the fatalism of negative affects liberated by a vision of the world dominated by the spirit of futility, and the euphoria of vitalism, which believes in matter in constant motion and indestructible development. The materialist must decide whether to be a "vulgar materialist" and a naive realist who accepts the world as it appears to us in perception, or whether to choose a transcendental and critical option that examines the conditions of knowledge rather than dogmatic knowledge about the state of matter. The question of materialism is therefore a question of how to avoid the temptation of being a dogmatic materialist. In this text, I address a key dilemma that divides contemporary materialists, who either choose a strictly realist option, believing in the existence of matter without a knowing subject (Quentin Meillassoux), or a vitalist or constructivist option, subjectivizing or vitalizing matter ab origine (Gilles Deleuze). I also attempt to establish the status of contemporary materialisms that go beyond constructivism and transcendentalism. This primarily concerns surrealist materialism (Meillassoux), Thomas Nail's kinetic materialism, and Karen Barad's agential realism. None of these options seem satisfactory because they absolutize certain properties of matter – contingency, entanglement, and motion. In opposition to these materialisms, I propose a procedure of deabsolutization. Deabsolutized materialism finds a place for the concept of construction in reality itself.

Key words: deabsolutization, desubjectivization, surrealist materialism, kinetic materialism, naive realism, states of entanglement, revised transcendentalism

---

Pytanie o formułę współczesnego materializmu

Abstrakt

Materializm, na każdym etapie swego intelektualnego dojrzewania, musi rozstrzygać, czy chce być ściśle obiektywistycznym materializmem bez podmiotu poznającego, czy przeciwnie – materializmem postulującym istnienie podmiotu jako niezbędnej pozycji pozwalającej na (samo)poznawalność materii. Materializm zmuszony jest nieustannie nawigować między fatalizmem negatywnych afektów wyzwolonych przez wizję świata, w której panuje duch daremności, a euforią witalizmu, który wierzy w materię pozostającą w nieustannym ruchu i niezniszczalnym rozwoju. Materialista musi zdecydować, czy godzi się być „wulgarnym materialistą” i naiwnym realistą uznającym świat w tej postaci jaka nam się jawi w percepcji, czy też wybiera opcję transcendentalną i krytyczną badającą warunki poznania, a nie dogmatyczną wiedzę na temat stanu materii. Pytanie o materializm jest zatem pytaniem o to, jak uniknąć pokusy bycia dogmatycznym materialistą? W prezentowanym tekście podejmuję kluczowy dylemat, skutkujący podziałem wśród współczesnych materialistów, którzy albo wybierają wariant ściśle realistyczny, wierząc w istnienie materii bez podmiotu poznającego (Quentin Meillassoux), albo wariant witalistyczny lub konstruktywistyczny subiektywizujący lub witalizujący materię ab origine (Gilles Deleuze). Próbuję też ustalić status współczesnych materializmów, które wychodzą poza konstruktywizm i transcendentalizm. Chodzi tu głównie o materializm surrealistyczny (Meillassoux), materializm kinetyczny Thomasa Naila i realizm agenturalny Karen Barad. Żadna z tych opcji nie wydaje się być satysfakcjonująca poprzez to, że absolutyzuje pewną własność materii – przygodność, stan splątania, ruch. W kontrze do tych materializmów proponuję procedurę de-absolutyzacji. Materializm zdeabsolutyzowany odnajduje miejsce dla pojęcia konstrukcji w samej rzeczywistości.

Słowa kluczowe: deabsolutyzacja, desubiektywizacja, materialistyczny surrealizm, materializm kinetyczny, realizm naiwny, stany splątania, transcendentalizm zrewidowany

---

Bibliografia

Barad K. , “Getting real: technoscientific practices and the materialization of reality”,  “A Journal of Feminist Cultural Studies” 1998, No. 10(2).

Barad K., Spotkanie z wszechświatem w pół drogi. Fizyka kwantowa a splątanie materii ze znaczeniem, tłum. S. Królak, Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu, Poznań 2024.

Benjamin W., O programie nadchodzącej filozofii, w: tenże, Krytyka i narracja. Pisma o literaturze, tłum. B. Baran, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2018.

Bergson B., Energia duchowa, tłum. K. Skorulski, P. Kostyło, IFiS PAN, Warszawa 2004.

Derrida J., O gramatologii, tłum. B. Banasiak, Officyna, Łódź 2011.

Ferraris M., Manifest Nowego Realizmu, tłum. J. Ugniewska, wyd. słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2023.

Foucault M., Bezpieczeństwo, terytorium, populacja. Wykłady w Collège de France 1977/1978, tłum. M. Herer, PWN, Warszawa 2010.

Foucault M., Nadzorować i karać, tłum. T. Komendant, Wydawnictwo Fundacji Aletheia, Warszawa:  1993.

Freud S., Objaśnianie marzeń sennych, tłum. R. Reszke, w: Dzieła, t. 1, Wydawnictwo KR, Warszawa 1996.

Freud S., Konstrukcja w psychoanalizie, [w:] Tenże, Techniki terapii,tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2007.

Latour B, Woolgar S., Życie laboratoryjne. Konstruowanie faktów naukowych, tłum. K. Abriszewski, P. Gąska, M. Smoczyński, A. Zabielski, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa  2020.

Latour B., Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci, tłum. K. Abriszewski, A. Derra, Kraków 2010.

Meillassoux Q., Po skończoności. Esej o koniecznej przygodności, tłum. P. Herbich, Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, Warszawa 2015.

Nail T., Marx in Motion: A New Materialist Marxism, Oxford University Press, Oxford 2020.

Nail T., Theory of the Image, Oxford University Press, Oxford 2019.

Peirce C. S., Collected papers, Vol. II, Elements of logic, MA: Harvard University Press Cambridge1932.

Ruda F., For Badiou: Idealism without Idealism, with a preface by S. Žižek, Northwestern University Press, Evanston 2015.

---