Tolerancja religijna według Thomasa Browne’a
Antoni Szwed ID
Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
numer: 2, rok: 2024
https://doi.org/10.26881/kg.2024.2.05
Religious tolerance according to Thomas Browne
Abstract
In England of 17th century there were periods of tensions, conflicts, and at last Civil War. The public life was dominated by religious and political intolerance. At that time a religious tolerance and connected with it a political one was a rare phenomenon, and many confessional communities and radical sects tolerated only their own opinions and convictions. Quite different attitude towards religious issues took Thomas Browne (1605-1682), English physician, thinker and the author of Religio Medici. He stood in opposition to the contemporary intolerant public opinion in England. Support of that intolerance can one see in the works of Samuel Parker and Roger L’Estrange. They described and judged permanent disputes between Erastian protagonists and confessors of conscience freedom. Browne goes beyond those disputes. He strongly sympathize with a tolerance, going beyond narrow dogmatic convictions of religious communities and sects by his philosophical and scientific reflections. As an Anglican believer he underpins supranatural theology by natural theology, elements of metaphysics and some biological and medical observations in his work. Browne presents tolerant attitude and even benevolent one towards other people, does not aspire to own any full and definite truth of reality. As an open-minded man he discloses rationality of the structure and functioning of the natural world. For him biological researches and philosophical reflektion does not contradict his faith in God and does not make him any atheist. On the contrary, Browne acknowledges that faith opens more wide cognitive horizons than reason, but simultaneously he is convinced that certainty and solidity of rational cognition reinforces his faith in God. In this article we want to demonstrate that above mentioned cognitive elements are the main source of the tolerant attitude of Thomas Browne.
Key words: intolerance, natural theology, Reformation, Protestant sects, natural observations
Tolerancja religijna według Thomasa Browne’a
Abstrakt
Wiek XVII w Anglii to okres wielkich napięć, konfliktów, wojny domowej, to okres powszechnej nietolerancji wyznaniowej i politycznej. W tym czasie tolerancja religijna była zjawiskiem rzadkim. Jednym z jej zwolenników był lekarz i myśliciel Thomas Browne (1605–1682), autor Religio Medici. Browne żył w czasach, w których nie było zrozumienia dla poglądów religijnych i politycznych innych niż własne. Sprzężenie między wyznawaną religią a walką o władzę nie pozwalało na prawie żadną tolerancję w ówczesnej Anglii. Doskonale to widać w pismach przeciwników tolerancji z tego okresu, takich jak Samuel Parker czy Roger L’Estrange. Taka sytuacja wynikała również ze sporu pomiędzy zwolennikami erastianizmu a zwolennikami wierności swojemu sumieniu. Browne wychodzi poza ten spór. Opowiada się za tolerancją, wykraczając poza ciasne, dogmatyczne poglądy wspólnot i sekt religijnych. Jako wierzący chrześcijanin (anglikanin) podbudowuje swoją wiarę refleksją filozoficzną i naukową. Teologię nadnaturalną podbudowuje teologią naturalną, metafizyką i obserwacjami przyrodniczymi. Prezentuje postawę tolerancyjną, a nawet życzliwą wobec innych, nie pretenduje do posiadania pełnej i ostatecznej prawdy o rzeczywistości, ma umysł otwarty. Odkrywana racjonalność struktury i funkcjonowania naturalnego świata jest dla niego potwierdzeniem tego, że jego medyczne, biologiczne dociekania i filozoficzny namysł nie przeczą jego wierze w Boga i nie czynią z niego ateisty. Przeciwnie, uznaje, że wiara otwiera szersze horyzonty poznawcze niż rozum, ale jednocześnie jest przekonany, że pewność i solidność racjonalnego poznania wzmacniają wiarę w Boga. W artykule Autor dąży do pokazania, że są to źródła postawy tolerancji u Thomasa Browne’a.
Słowa kluczowe: tolerancja, nietolerancja, teologia naturalna, reformacja, sekty protestanckie, obserwacje przyrodnicze
Bibliogafia
Bennet J., The History of Dissenters, Frederick Westley and A. H. Davis, London 1833, vol. I.
Browne T., Religio Medici. Religia lekarza, przekład, słowo od tłumaczy i opracowanie J. Czekajewska, A. Grzeliński, M. T. Zdrenka, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2022.
Chillingworth W., The Religion of Protestants: A Safe Way to Salvation, London 1638.
Edwards T., Gangraena, London 1646.
Featley D., The League illegal, Publishers Introduction, London 1660.
Feldman S.M., Please Don't Wish Me a Merry Christmas, New York University Press, New York and London 1997.
Grzeliński A., Religio Medici – osobiste wyznanie wiary Thomasa Browne’a, „Przegląd Religioznawczy” 2021, nr 2 (280), s. 175–191.
Hall J., The Puritans and their Principles, Charles Scribner, New York 1851.
Hobbes T., De Cive, London 1651.
Höfler C., Papst Adrian VI, Wien 1880.
Kalwin J., Institutio christianae religionis, w: Joannis Calvini opera quae supersunt omnia, t. 1–59, Braunschweig 1863–1900.
Kraynak R.P., John Locke: From Absolutism to Toleration, “The American Political Science Review” March 1980, 74, No. 1, s. 53–69.
L’Estrange R., Dissenters Sayings, London 1681.
Locke J., List o tolerancji, przeł. L. Joachimowicz, PWN, Warszawa 1963.
Marsden J.B., The History of the Later Puritans, London 1852.
Olechnowicz E., Thomas Browne: między racjonalnym a hermetycznym, w: Światło i ciemność, red. M. Rzeczycka, I. Trzcińska, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2015.
Olivier Ch., Une révolution symbolique. L’iconoclasme huguenot et la reconstruction catholique, Les Editions de minuit, Paris 1991.
Parker S., A Discourse of Ecclesiastical Politie, London 1670.
Spraggon J., Iconoclasm during the English Civil War, The Boydell Press, Woodbridge 2003.
Szwed A., Fideizm Kalwina i bunt angielskich racjonalistów, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2016.