Znamię Wiary? „Ofiarowanie” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego wobec biblijnej opowieści o ofierze Abrahama

Elżbieta Mikiciuk ID
Uniwersytet Gdański

numer: 1, rok: 2026

https://doi.org/10.26881/kg.2026.1.04

 

 pdf

 

‘The Mark of Faith’? Gustaw Herling-Grudziński’s The Sacrifice in Relation to the Biblical Account of Abraham’s Sacrifice

Abstract

Gustaw Herling-Grudziński’s The Sacrifice: A Biblical Tale (Ofiarowanie. Opowieść biblijna, 1997) is a paraphrase of the account of Abraham’s sacrifice found in the Book of Genesis (Gen. 22:1–19), and may be described as either an apocryphon or a quasi-midrash. The writer rejects the perspective of both the believing Jew and the believing Christian, adopting instead a critical stance toward religion. In Herling-Grudziński’s view, faith represents an absurd violation of the human bonds of love in the name of blind obedience to the criminal command of a capricious and cruel deity. The author introduces into the work the motif of Abraham strangling Isaac, and the indelible mark left on Isaac’s neck – referred to in the story as the “Mark of Faith”– he reinterprets as the “Mark of Evil” and the “Scar of Crime,” a crime committed jointly by Abraham and Yahweh.

Key words: faith, sacrifice, Abraham, Isaac, Yahweh, Gustaw Herling-Grudziński

„Znamię Wiary”? Ofiarowanie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego wobec biblijnej opowieści o ofierze Abrahama

Abstrakt

Ofiarowanie. Opowieść biblijna (1997) Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, stanowi parafrazę opowiadania o ofierze Abrahama, znajdującego się w Księdze Rodzaju (zob. Rdz 22,1-19) może być nazwana apokryfem lub quasi-midraszem. Pisarz odrzuca bowiem perspektywę wierzącego żyda czy wierzącego chrześcijanina, negatywnie odnosząc się do religii. Wiara w ujęciu pisarza to absurdalne pogwałcenie międzyludzkich więzi miłości w imię ślepego posłuszeństwa zbrodniczemu nakazowi kapryśnego i okrutnego bóstwa. Herling-Grudziński wprowadza do utworu motyw duszenia Izaaka, a niezatartą pręgę na szyi Izaaka, określoną w opowiadaniu jako „Znamię Wiary” widzi jako „Znamię Zła”, „Pręgę Zbrodni” – dokonanej zarówno przez Abrahama, jak i Jahwe.

Słowa kluczowe: wiara, ofiara, Abraham, Izaak, Jahwe, Gustaw Herling-Grudziński

Bibliogafia

  • Auerbach E., Blizna Odyseusza, w: Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, t. 1, tłum. Z. Żabicki, Warszawa 1968.
  • Bardski K., ks., Abraham — tajemnica ojcostwa, Kraków 1999.
  • Benedykt XVI, Wstawiennictwo Abrahama za Sodomę (Rdz 18, 16-33), Audiencja generalna, Rzym, 18 maja 2011, „L’Osservatore Romano” 2011, nr 7, https://www.zyciezakonne.pl/dokumenty/kosciol/benedykt-xvi/benedykt-xvi-katechezy-o-modlitwie/2011-05-18-rzym-wstawiennictwo-abrahama-za-sodome-rdz-18-16-33-108186/ [dostęp 20.06.2026].
  • Biblia Tysiąclecia, red. K. Dynarski SAC, red. nauk. A. Jankowski OSB i in., Poznań – Warszawa 1980.
  • Błażejewski T., Apokryf medytacyjny. "Ofiarowanie" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych [Łódzkie Towarzystwo Naukowe]” 2005, nr 59, s. 137-144.
  • Copan P., Znęcanie się nad dzieckiem i terroryzowanie?, [w:] tegoż, Czy Bóg jest potworem? Zrozumieć Boga Starego Testamentu, tłum. D. Krupińska, Poznań 2003.
  • Geller Nathanson B., Aqedah, tłum. J. Marzęcki, w: Słownik wiedzy biblijnej, red. B.M. Metzger, M. D. Coogan, tłum. A. Karpowicz i in., Warszawa 1997.
  • Geller Nathanson B., Aqedah, tłum. J. Marzęcki, w: Słownik wiedzy biblijnej, red. B.M. Metzger, M. D. Coogan, tłum. A. Karpowicz i in., Warszawa 1997.
  • Grosfeld J., Pogańskie manowce religii. „Ofiarowanie Izaaka”: wokół interpretacji Herlinga-Grudzińskiego, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 13.
  • Herling-Grudziński G., Bolecki W., Rozmowy w Neapolu, Warszawa 2000.
  • Herling-Grudziński G., Ofiarowanie. Opowieść biblijna, [w:] tegoż, Opowiadania zebrane, t. 2, oprac. Z. Kudelski, Warszawa 1999.
  • Hryniewicz W., ks., Dramat wiary Abrahama. „Ofiarowanie Izaaka”: wokół interpretacji W. Hryniewicz OMI, Czy Bogu potrzebne są ofiary?, „Tygodnik Powszechny” 2001, nr 2, s. 8.
  • Herlinga-Grudzińskiego, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 15.
  • Jordan J.B., Leviticus 1:1-2, „Biblical Horizons” 142, June 2001, b.n.s.
  • Kalimi I., „Weź twego syna, którego miłujesz, idź i złóż go w ofierze!” „Związanie” Izaaka w literaturze i myśli rabinicznej, tłum. z j. ang. M. Wiertlewska, „Poznańskie Studia Teologiczne” 2010, t. 24.
  • Katolicki Komentarz Biblijny, red. nauk. wyd. oryg. R.E. Brown SS, J.A. Fitzmyer SJ, R.E. Murphy OCarm, red. nauk. wyd. pol. W. Chrostowski, tłum. K. Bardski, Warszawa 2021.
  • Kierkegaard S., Bojaźń i drżenie, tłum. J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1995.
  • Klinger M., Tajemnica Kaina Próba umiejscowienia Kaina w tradycji mesjańskiej w związku z nowotestamentową rewolucją etyczną, Warszawa 1981.
  • Kluczyński A.P., Rozmowa Abrahama z Bogiem o Sodomie i Gomorze (Rdz 1, 16-33) jako afirmacja Bożej sprawiedliwości, „Rocznik Teologiczny”, ChAT LV, 2013, z.1-2.
  • Kołakowski L., Bajki różne. Opowieści biblijne. Rozmowy z diabłem, Warszawa 1990.
  • Księga Rodzaju, [w:] Katolicki Komentarz Biblijny, red. nauk. wyd. oryg. R.E. Brown SS, J.A. Fitzmyer SJ, R.E. Murphy OCarm, red. nauk. wyd. pol. W. Chrostowski, tłum. K. Bardski, Warszawa 2021.
  • Lubowicki M., A jeśli Izaak rozumiał, o co chodzi i pozwolił Abrahamowi złożyć się w ofierze? [midrasz], https://pl.aleteia.org/2021/03/04/a-jesli-izaak-rozumial-o-co-chodzi-i-pozwolil-abrahamowi-zlozyc-sie-w-ofierze-midrasz/ [dostęp: 20.06.2026].
  • Lul M., Postaci biblijne w twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, „Słupskie Prace Filologiczne. Seria Filologia Polska” 2005, nr 4.
  • Majewski M., Biblijna historia zbawienia, Kraków 2011.
  • Midrash Hagadol on the Five Books of Torah, red. M. Margoliot, Jerusalem 1947.
  • Ofiarowanie Izaaka. Rozmowa z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 10.
  • Ofiarowanie. Z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim rozmawia Włodzimierz Bolecki, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 10, s. 8.
  • Paluch M. OP, Traktat o zbawieniu, [w:] Dogmatyka, t. 3: J. Szymik, Traktat o Bogu Jedynym, M. Paluch OP, Traktat o zbawieniu, Warszawa, 2006.
  • Pikor W., ks., Zbawienie – zmaganie o Boże oblicze na twarzy Kaina (Rdz 4,1-16), „Verbum Vitae” 2002, nr 1.
  • Porosło K., ks., W Izaaku związano mu nogi, w: tegoż, Chrystus zmartwychwstanie w tobie. Przygotowanie do paschy, Kraków 2023.
  • Przykazanie nie zabijaj, czy nie morduj?, komentarz Marka Piotrowskiego na forum, https://zchrystusem.pl/viewtopic.php?t=9094 [dostęp: 20.06.2026]
  • Ratzinger J., Duch liturgii, Poznań 2002.
  • Ratzinger J., Eucharystia. Bóg blisko nas, red. S.O. Horn, V. Pfnür, tłum. M. Rodkiewicz, Kraków 2005.
  • Ratzinger J., kard., Duch liturgii, tłum. E. Pieciul, Poznań 2002.
  • Salij J., OP, Czy pojęcie ofiary jest jeszcze zrozumiałe?, [w:] tegoż, Poszukiwania w wierze, Poznań 1992.
  • Smolarz S., Znaczenie ofiary ʻōlāh w Leviticus 1. Rozważania z pogranicza translatoryki biblijnej i antropologii kulturowej, „Wrocławski Przegląd Teologiczny” 2017, nr 25/2.
  • Swindoll Ch.R., Abraham niezwykła podróż wiary pewnego nomady, tłum. A. Gomola, Wrocław 2018.
  • Szymik J., ks., Deus providebit. Bóg wobec cierpienia według J. Ratzingera/Benedykta XVI, „Teologia w Polsce” 2011, vol 5(1).
  • Węglewska P., Człowiek wobec próby wiary. Gustaw Herling-Grudziński „Ofiarowanie", „Polonistyka” 2009, nr 5.
  • Węgrzyniak W., ks., Miłosierdzie ludzkie w Starym Testamencie, https://diecezja.pl/milosierdzie-ludzkie-w-starym-testamencie/ [dostęp: 20.06.2026].
  • Witczyk H., ks., „Ja sprowadzam nieszczęście”. „Ofiarowanie Izaaka”: wokół interpretacji Herlinga-Grudzińskiego, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 13.
  • Woźniak A., „Ofiarowanie”, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 16.
  • Ze skarbnicy midraszy, tłum. M. Friedman, Wrocław [2021].
  • Zieliński Z., Najtrudniejsze stronice Biblii, Warszawa 1989.