Człowieczeństwo u Indian E’nepá (Amazonia wenezuelska)

Tarzycjusz Buliński ID

Uniwersytet Gdański, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej

numer: 2, rok: 2021

https://doi.org/10.5281/zenodo.6945450

 

pdf

 

 

Humanity According to E’nepá Indians (Venezuelan Amazonia)

Abstract

The article presents the view of man and reality, experienced by E’nepá Indians living in the Venezuelan Amazonia. Basing on ethnographic field research and anthropological literature, the author describes the rules of the world, presents its types of beings, and the indigenous concept of a person.

Key words: E’nepá, Amazonia, humanity, person, world view, anthropology


Człowieczeństwo u Indian E’nepá (Amazonia wenezuelska)

Abstrakt

Artykuł przedstawia obraz człowieka i rzeczywistości, w którym żyje, doświadczany przez Indian E’nepá zamieszkujących Amazonię wenezuelską. Opierając się na etnograficznych badaniach terenowych i literaturze antropologicznej autor opisuje zasady rządzące światem, przedstawia rodzaje zasiedlających go bytów oraz tubylczą koncepcję osoby.

Słowa kluczowe: E’nepá, Amazonia, człowieczeństwo, osoba, obraz świata, antropologia


Bibliogafia

Buliński T., Ludzie, zwierzęta i inne byty w świecie Indian Amazonii. Wstęp do per­spektywizmu, w: A. Mica, P. Łuczeczko (red.), Ludzie i nie-ludzie. Perspektywa so­cjologiczno-antropologiczna, Wydawnictwo Orbis Exterior, Gdańsk 2011, s. 89–114.

Buliński T., School and Social Development among the E’nepá Indians from the Ve­nezuelan Amazon, „Ethnologia Polona” 2010–2011, nr 31–32, s. 221–238.

Buliński T., Pytanie Raula. Obraz dziec­ka w kulturze Indian E’nepá, „Problemy Wczesnej Edukacji” 2012, nr 3 (18), s. 49–59.

Buliński T., Rysowanie słów. Praktyki pisa­nia wśród Indian E’nepá (Amazonia we­nezuelska), „Teksty Drugie” 2015, nr 4, s. 48–69.

Buliński T., Szkoła jako sposób zdobywania dóbr (Indianie E’nepá, Amazonia wene­zuelska), „Etnografia Polska” 2016, t. 60, z. 1–2, s. 63–82.

Buliński T., Szkoła w amazońskiej puszczy. Formy i znaczenie edukacji w społeczno­ściach tubylczych na przykładzie Indian E’nepá z Wenezueli, Wydawnictwo Uni­wersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2018a.

Buliński T., Szkoła jako sposób budowania wspólnoty (Indianie E’nepá, Amazonia wenezuelska), „Etnografia Polski” 2018b, t. 62, z. 1–2, s. 25–40.

Buliński T. (ed.), Animism and Perspeciti­vism in the Study of Indigenous People, „Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświad­czenia” 2020, nr 6.

Buliński T., Kairski M., Élites aparentes. So­ciedades de tipo simple en el mundo con­temporáneo. Maestros y líderes de las or­ganizaciones indígenas entre los E’nepá y Matsigenka, „Estudios Latinoamerica­nos” 2007, nr 27, s. 101–138.

Buliński T., Kairski M. (red.), Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna” w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazo­nii – przegląd koncepcji antropologicznych, Wydawnictwo UAM, Poznań 2006.

Buliński T., Kairski M., Polskie badania an­tropologiczne w Amazonii, „Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia” 2017, nr 3, s. 7–17.

Buliński T., Kairski M., A Brief History of Amazonian Research in Polish Anthro­pology, „Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia” 2020, nr 6, s. 205–216.

Chyc P., Otro lado. An Inquiry into the Con­ceptual Topology of Animism among the Moré (Itene) of the Bolivian Amazonia, „Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświad­czenia” 2020, nr 6, s. 99–126.

Fausto C., O wrogach i oswojonych zwierzę­tach: wojna i szamanizm w Amazonii, w: T. Buliński, M. Kairski (red.), Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna” w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazo­nii – przegląd koncepcji antropologicznych, tłum. Ł. Krokoszyński, Wydawnictwo UAM, Poznań 2006, s. 353–402.

Fausto C., Feasting on People. Eating Ani­mals and Humans in Amazonia, „Cur­rent Anthropology” 2007, vol. 48, no. 4, s. 497–514.

Gow P., Of Mixed Blood: Kinship and Hi­story in Peruvian Amazonia, Clarendon Press, Oxford 1991.

Henley P., The Panare. Tradition and Chan­ge on the Amazonian Frontier, Yale Uni­versity Press, New Haven 1982.

Henley P., Los e’nepa, w: J. Lizot (ed.), Los aborígenes de Venezuela, vol. 3, Fundación La Salle, Instituto Caribe de Antropología y Sociología, Caracas 1988, s. 215–306.

Henley P., Panare, w: J. Wilbert (ed.), Encyc­lopedia of World Cultures 7: South Ame­rica, G. K. Hall, Boston (MA) 1994, s. 264–267.

Kairski M., In a World of “Reversed” Bo­dies: Persons, Non-persons, and People – How the E’nepá Indians Regard Otherness, „Ethnologia Polona” 2008–2009, nr 29– 30, s. 115–134.

Kairski M., Osoby wielorakie. O sposobach bycia w wieloświecie Indian E’nepá (Ama­zonia Wenezuelska), w: H. Chałasińska (red.), W kręgu problemów ekologii kultu­ry, Wydawnictwo Naukowe UAM, Po­znań 2011, s. 27–41.

Kairski M., O tubylczej ekonomii politycznej. Przypadek Indian E’nepá z Amazonii we­nezuelskiej, w: W. Dohnal, A. Posern-Zie­liński (red.), Antropologia i polityka. Szki­ce z badań nad kulturowymi wymiarami władzy, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa 2012, s. 203–222.

Kairski M., Fantazmaty w Amazonii, czyli o nie-oczywistych oczywistościach, „Sensus Historiae” 2015, nr 21 (4), s. 101–116.

Kairski M., La persona y su identidad en la Amazonía. Problemas básicos, „Estudios La­tinoamericanos” 2018, nr 38, s. 175–188.

Kairski M., Stoińska-Kairska I., Buliń­ski T., Genealogia E’nepá południowych, 2012 [maszynopis].

Krokoszyńska M., Robak zjada jaguara: proce­sy tworzenia relacji z perspektywy Amazonii zachodniej, „Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia” 2017, nr 3, s. 45–86.

Lima T. S., O dois e seu múltiplo: reflexoes sobre o perspectivismo em uma cosmologia tupi, „Mana” 1996, vol. 2, no. 2, s. 21–47.

Lima T. S., Um peixe olhou para mim. O povo Yudja e a perspectiva, Editora UNESP, Sao Paulo 2005.

Przytomska-La Civita A., La relación de depre­dación entre humanos y no-humanos en la ontología de los q’ero de la cordillera de Vil­canota, Perú, „Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia” 2020, nr 6, s. 127–153.

Rogalski F., Niespecyficzne duchy, przewrotne opowieści – budowanie wyobrażeń na te­mat osób nie-ludzkich w narracjach ludu Arabela (Amazonia peruwiańska), „Etno­grafia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia” 2017, nr 3, s. 87–118.

Rogalski F., Everyday Enacting of Agents thro­ugh Bodily Simulation, Voicing, and Familia­rization of Artifacts among the Arabela (Peru­vian Amazonia), „Etnografia. Praktyki, Teo­rie, Doświadczenia” 2020, nr 6, s. 67–98.

Seeger A., da Matta R., Viveiros de Castro E., A construçao da pessoa nas sociedades indígenas brasileiras, w: J.P. de Oliveira Filho (org.), Sociedades indígenas e indige­nismo no Brasil, Marco Zero/UFRJ, Rio de Janeiro 1987.

Świerk K., Perspectivismo, amor y cigarras: Sentimientos, transformaciones y ethos en el cuento de Jerinti, del folclore Matsigen­ka, „Estudios Latinoamericanos” 2007, nr 27, s. 139–177.

Vilaça A. M. N., Making Kin out of Others in Amazonia, „Journal Of The Royal An­thropological Institute” 2002, vol. 8, no. 2, s. 347–365.

Vilaça A. M. N., Chronically Unstable Bodies: Reflections on Amazonian Corporalities, „Journal Of The Royal Anthropological Institute” 2005, vol. 11, no. 3, s. 445–464.

Viveiros de Castro E., Images of Nature and Society in Amazonian Ethnology, „Annual Review of Anthropology” 1996, vol. 25, s. 179–200.

Viveiros de Castro E., Cosmological Deixis and Amerindian Perspectivism, „Jour­nal Of The Royal Anthropological In­stitute” 1998, vol. 4, no. 3, s. 469–488 [przekład polski: Viveiros de Castro E., Kosmologiczna deixis oraz perspektywizm indiański, „Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia” 2017, nr 3, s. 235–258, przeł. M. Filip, K. Chlewińska]

Viveiros de Castro E., GUT Feelings About Amazonia: Potential Affinity and the Con­struction of Sociality w: L. Rival, N. Whi­tehead (eds.), Beyond the Visible and the Material: the Amerindianization of Society in the Work of Peter Riviere, Oxford Uni­versity Press, Oxford 2001, s. 19–43.


Artykuły z numeru lato 2021 [nr 2(9)/2021]

Zbyszek Dymarski

Agnieszka Bednarek-Bohdziewicz

Pytając o tożsamość człowieka w perspektywie historii i kultury

Zbyszek Dymarski

Agnieszka Bednarek-Bohdziewicz
Pytając o tożsamość człowieka w perspektywie historii i kultury


Autorzy zwięźle wprowadzają w cykl artykułów Być człowiekiem w różnych epokach i kulturach. Skupiają się głównie na przemianach mentalności zachodniej i, przywołując prace m.in. Norberta Eliasa i Leszka Kołakowskiego, rozważają takie kategorie jak: proces cywilizowania, tożsamość (w tym: wyobrażenia, idee i mity), czy też relacje człowiek-społeczeństwo.

Czytaj więcej...

Wojciech Gajewski

Człowiek na pograniczu: między judaizmem a chrześcijaństwem

Wojciech Gajewski
Człowiek na pograniczu: między judaizmem a chrześcijaństwem


Pogranicze religijne to zjawisko obecne współcześnie, ale nieobce również starożytności. Autor podejmuje wątek związany z problemem tożsamości religijnej pierwszego pokolenia chrześcijan, którzy swój judaizm poszerzyli o przekonanie, że Jezus z Nazaretu był zapowiadanym przez proroków Mesjaszem Izraela.

Czytaj więcej...

Edmund Kizik

Gdańszczan świat realny i wyobrażony w XVII wieku

Edmund Kizik
Gdańszczan świat realny i wyobrażony w XVII wieku


Fenomen Gdańska w strukturze Rzeczpospolitej XVII wieku budzi w dalszym stopniu liczne kontrowersje historyczne. Są one najczęściej wynikiem przenoszenia współczesnych postaw ideowych, politycznych lub narodowych, na dzieje sprzed kilkuset lat.

Czytaj więcej...

Katarzyna Mirgos

Być człowiekiem, być Baskiem. Refleksje wokół języka i kultury

Katarzyna Mirgos
Być człowiekiem, być Baskiem. Refleksje wokół języka i kultury


Celem artykułu jest refleksja nad kulturą baskijską poprzez pryzmat języka. Autorka nawiązuje do teorii językowego obrazu świata, koncepcji słów kluczy czy performatywności w języku.

Czytaj więcej...

Zbigniew Landowski

Arab. Dualis, czyli zagadka tożsamości

Zbigniew Landowski
Arab. Dualis, czyli zagadka tożsamości


Arab. Dualis, czyli zagadka tożsamości to przeglądowy artykuł poświęcony krytycznej prezentacji stanowisk i perspektyw naukowych z ostatniego stulecia, koncentrujących się na określeniu pojęć ‘Arab’, ‘arabskość’ i ‘arabski. Po dziś dzień trwają w literaturze przedmiotu próby ich zdefiniowaniu, mniej lub bardziej obiektywne.

Czytaj więcej...

Marzenna Jakubczak

Indus, Hindus, hinduista? jak mówić o mieszkańcach Indii

Marzenna Jakubczak
Indus, Hindus, hinduista? jak mówić o mieszkańcach Indii
 

Celem tekstu jest objaśnienie podstawowych, stosowanych we współczesnej polszczyźnie określeń odnoszących się do mieszkańców Indii. Niektóre z terminów są niejednoznaczne, inne wręcz nieprawidłowe, a niektóre nie zostały jeszcze odnotowane w popularnych polskich słownikach.

Czytaj więcej...

Tarzycjusz Buliński

Człowieczeństwo u Indian E’ñepá (Amazonia wenezuelska)

Tarzycjusz Buliński
Człowieczeństwo u Indian E’ñepá (Amazonia wenezuelska)


Artykuł przedstawia obraz człowieka i rzeczywistości, w którym żyje, doświadczany przez Indian E’ñepá zamieszkujących Amazonię wenezuelską. Opierając się na etnograficznych badaniach terenowych i literaturze antropologicznej autor opisuje zasady rządzące światem, przedstawia rodzaje zasiedlających go bytów oraz tubylczą koncepcję osoby.

Czytaj więcej...

Jacek Halasz

Michał Woroniecki (1949–2021) – zarys biografii

Jacek Halasz
Michał Woroniecki (1949–2021) – zarys biografii

W sierpniu 2021 roku w Gdańsku zmarł Michał Woroniecki, zasłużony dla środowiska filozoficznego wydawca pism Henryka Elzenberga i wybitny znawca jego twórczości. Zarys biografii dr. Woronieckiego, oparty na materiałach źródłowych (m.in. z jego prywatnego archiwum), ukazuje aspekty drogi życiowej i zawodowej, pracy naukowo-dydaktycznej i aktywności społecznej. Artykuł koncentruje się na sferze zainteresowań naukowych, gdzie pierwszoplanową była praca edytorska i badawcza spuścizny Elzenberga, która w ogromnej części pozostawała w rękopisach. Do artykułu dołączona została bibliografia publikacji dr. Woronieckiego.

Czytaj więcej...

Bibliografia Michała Woronieckiego

opracował Jacek Halasz

Bibliografia Michała Woronieckiego

opracował Jacek Halasz

Czytaj więcej...

Andrzej C. Leszczyński

Michał

Andrzej C. Leszczyński
Michał

Czytaj więcej...

Hanna Lubowicz

Preliminary Outline of the Chosen Examples of Secondary Literature Exploring Possible Affinities as Regards the Approach to Image-Language Relationship in the Theories of Wittgenstein and Lacan

Hanna Lubowicz
Preliminary Outline of the Chosen Examples of Secondary Literature Exploring Possible Affinities as Regards the Approach to Image-Language Relationship in the Theories of Wittgenstein and Lacan

Esej dostarcza wstępnego przeglądu kilku przykładowych tekstów należących do tzw. literatury wtórnej, skupiających się na pewnych kwestiach wspólnych dla Lacana oraz Wittgensteina, w szczególności jeśli chodzi o związek obrazu z językiem. Mając czysto przygotowawczy charakter, zaledwie bada grunt, eksplorując zarazem jedynie kilka zagadnień, które, nawet jeśli nie są wprost powiązane z analizowanym związkiem, mogą okazać się kluczowe w realizacji zadania polegającego na sformułowaniu podstawowych jego charakterystyk. Dodatkowo, kilka uwag poświęcono interpretacjom teorii Freuda obecnym w pismach obu myślicieli. Najważniejszym wnioskiem wyciągniętym z wszystkich tych rozważań wydaje się stwierdzenie, iż „areną”, na której rozgrywa się opisywana relacja, wydaje się być płaszczyzna na wskroś etyczna.

Czytaj więcej...

Aleksander Bobko

Ingarden odczytuje Kanta

[recenzja: Roman Ingarden, Lwowskie wykłady o Krytycyzmie Kanta z roku akademickiego 1935/1936

Aleksander Bobko
Ingarden odczytuje Kanta

recenzja: Roman Ingarden, Lwowskie wykłady o Krytycyzmie Kanta z roku akademickiego 1935/1936

Czytaj więcej...

Grzegorz Lewicki

Cywilizacja cyfrowa i talenty AI. Niemiecki ekonomista wskazuje drogę rozwojową dla Trójmorza

[recenzja: Gunnar Heinsohn, Walka o najzdolniejszych. Wpływ kompetencji i kształcenia na sukces społeczeństw]

Grzegorz Lewicki
Cywilizacja cyfrowa i talenty AI. Niemiecki ekonomista wskazuje drogę rozwojową dla Trójmorza

recenzja: Gunnar Heinsohn, Walka o najzdolniejszych. Wpływ kompetencji i kształcenia na sukces społeczeństw

Czytaj więcej...

Małgorzata Dubasiewicz

Raj na ziemi i na tamtym świecie

[recenzja: Jean Delumeau, W poszukiwaniu raju]

Małgorzata Dubasiewicz
Raj na ziemi i na tamtym świecie

recenzja: Jean Delumeau, W poszukiwaniu raju

Czytaj więcej...

Zbyszek Dymarski

Maria Urbańska-Bożek

Sprawozdanie z działalności Pomorskiego Towarzystwa Filozoficzno-Teologicznegoza rok 2021

Zbyszek Dymarski

Maria Urbańska-Bożek
Sprawozdanie z działalności Pomorskiego Towarzystwa Filozoficzno-Teologicznego za rok 2021

Czytaj więcej...