Numer 16 - opisy

Elżbieta Wolicka

Egzystencjalne perspektywy narratologii według Paula Ricoeura

opracowała Krystyna Bembennek ID
Uniwersytet Gdański

numer: 1, rok: 2025
https://doi.org/10.26881/kg.2025.1.04

Existential perspectives of narratology according to Paul Ricoeur

Abstract

 This article analyzes the existential perspec¬tives on narratology in Paul Ricoeur’s later work, viewed within the context of the lin¬guistic turn in philosophy. The author dis¬cusses how Ricoeur combines philosophical hermeneutics with language theory, empha¬sizing „being in speech” as the foundation of human existence and narrative identity.
The article discusses the dialectic of dis¬tance and assimilation in the interpretation of texts, revealing the ethical dimension of narratology, viewed in the context of dialogue, responsibility, and the sources of moral obligation, and emphasizing the na¬ture of interpretation as a process of self-un¬derstanding, devoid of ultimate metaphysi¬cal guarantees.

 Key words: Key words: Elżbieta Wolicka, Paul Ricoeur, narratology, text, dialogue, identity

Egzystencjalne perspektywy narratologii według Paula Ricoeura

Abstrakt

Artykuł stanowi analizę egzystencjalnych perspektyw narratologii w późnej twórczo¬ści Paula Ricoeura, ujmowanej w kontekście lingwistycznego zwrotu w filozofii. Autorka omawia sposób, w jaki Ricoeur łączy herme¬neutykę filozoficzną z teorią języka, kładąc nacisk na „bycie w mowie” jako fundament ludzkiej egzystencji i tożsamości narracyjnej.
W artykule omówiono zagadnienie dia¬lektyki dystansu i przyswojenia w interpre¬tacji tekstów, ukazując etyczny wymiar nar¬ratologii, ujmowanej w kontekście proble¬matyki dialogu, odpowiedzialności i źródeł moralnego zobowiązania oraz podkreślając charakter procesu interpretacji jako procesu samorozumienia, pozbawionego ostatecz¬nych gwarancji metafizycznych.

Słowa kluczowe: Elżbieta Wolicka, Paul Ri¬coeur, narratologia, tekst, dialog, tożsamość

Bibliografia

Ricoeur P., Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, oprac. S. Cichowicz, Warszawa 1985.

Ricoeur P., Symbolika zła, tłum. M. Ochab, Warszawa 1986.

Ricoeur P., Język, tekst, interpretacja: wybór pism, Wstęp K. Rosner, tłum. P. Graff i K. Rosner, Warszawa 1989.

Ricoeur P., Podług nadziei: odczyty, szkice, studia, wybrał, oprac. i wstępem opatrzył S. Cichowicz, tekst tłum. z różnych jęz. S. Cichowicz et al., Warszawa 1991.

Taka była Agata. Historia profesor Elżbiety Wolickiej-Wolszleger

Taka była Agata. Historia profesor Elżbiety Wolickiej-Wolszleger
Agnieszka Góra-Stępień

numer: 1, rok: 2025

https://doi.org/10.26881/kg.2025.1.08

That was Agatha. The story of Professor Elżbieta Wolicka-Wolszleger

Bibliografia

• Tekst powstał przede wszystkim na podstawie relacji mówionych z archiwum Programu Historia Mówiona Ośrodka „Brama Grodzka-Teatr NN” w Lublinie:
• Rozmowa z Elżbietą Wolicką-Wolszleger zarejestrowana w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin 27.06.2005. Rozmawiała Wioletta Wejman.
• Rozmowa z Ryszardem Kasperowiczem zarejestrowana w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin 20.11.2014. Rozmawiała Agnieszka Góra-Stępień.
• Rozmowa z Andrzejem Szostkiem zarejestrowana w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin 5.11.2014. Rozmawiała Agnieszka Góra-Stępień.
• Rozmowa z Marią Filipiak zarejestrowana w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin 12.12.2014. Rozmawiała Agnieszka Góra-Stępień.
• Rozmowa z Urszulą Mazurczak zarejestrowana w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin 27.10.2014. Rozmawiała Agnieszka Góra-Stępień.
• Korzystałam również z: Na podstawie: http://www.kul.pl/prof-dr-hab-elzbieta-wolicka-wolszleger,art_44005.html [dostęp: 22.01.2015].

Don Fidel Pereira. Oblicza i historie władcy Górnej Urubamby

Kacper Świerk ID
Uniwersytet Gdański

numer: 1, rok: 2025
https://doi.org/10.26881/kg.2025.1.07

Don Fidél Pereira: Faces and Histories of the Ruler of the Upper Urubamba

Abstract

The aim of this article is presenting the personage of Fidél Pereira (circa 1886-88 – 1974). Fidél was a man of two cultures – half Hispanic (Peruvian), half Matsigenka. He was highly competent in both of them. Until present times he continues to be a very controversial person. Many Matsigenkas remember him as a ruthless patrón (boss), infamous for his cruelty to his indigenous slaves; meanwhile many missionaries or even anthropologists depict him as a valuable cooperator and interesting interlocutor / informer.

Key words: Fidél Pereira, Pereira family, Matsigenka people, Peruvian Amazon, Urubamba river basin

Don Fidél Pereira. Oblicza i historie władcy Górnej Urubamby

Abstrakt

Celem niniejszego tekstu jest przedstawienie postaci Fidéla Pereiry (circa 1886-88 – 1974). Był on człowiekiem dwóch kultur – pół Latynosem (Peruwiańczykiem), pół-Matsigenką. W obydwu z nich był wysoce kompetentny. Do dziś jest też postacią bardzo kontrowersyjną. Wielu Matsigenków pamięta go jako bezlitosnego patrona (szefa), słynącego z okrucieństwa wobec swych tubylczych niewolników, wielu zaś misjonarzy, a nawet antropologów przedstawia go jako wartościowego współpracownika i interesującego rozmówcę / informatora.

Słowa kluczowe: Fidél Pereira, rodzina Pereirów, lud Matsigenka, peruwiańska Amazonia, dorzecze Urubamby

Bibliografia

Álvarez F., Muerte de Monseñor Enrique Alvarez y subida a Quillabamba, w: R. Álvarez Lobo (red.), Sepahua II: Fundación de una misión católica en el Bajo Urubamba, Misioneros Dominicos & Enotria S.A., Lima 1996, s. 247-264.

Álvarez Lobo R., Sepahua I: Motivos para crear una misión católica en el Bajo Urubamba, Misioneros Dominicos & Enotria S.A., Lima 1996.

Anonim, Chonta y palmito: Páginas sobre género y educación, Gesto Comunicación Integrada, Lima 1999.

Baer G., Cosmologia y shamanismo de los matsiguenga (Perú Oriental), Ediciones Abya Yala, Quito 1994.

Bowman I., The Andes of Southern Peru: Geographical Reconnaissance along the Seventy-Third Meridian, Henry Holt and Company, New York 1916.

Davis P., Los machiguengas aprenden a leer: Breve historia de la educación bilingüe y el desarrollo comunal entre los machiguengas del Bajo Urubamba, Pontificia Universidad Católica del Perú & Instituto Lingüístico de Verano, Lima 2002.

Fernández W., Excursión misionera por el Río Urubamba, w: R. Alonso Ordieres (red.), La vida del pueblo Matsiguenga: Aporte etnográfico de los Misioneros Dominicos al estudio de la cultura Matsiguenga (1923-1978), Centro Cultural José Pío Aza & Misioneros Dominicos, Lima 2006, s. 190-195.

Ferrero A., La moral machiguenga, w: R. Alonso Ordieres (red.), La vida del pueblo Matsiguenga: Aporte etnográfico de los Misioneros Dominicos al estudio de la cultura Matsiguenga (1923-1978), Centro Cultural José Pío Aza & Misioneros Dominicos, Lima 2006, s. 266-275.

Gade D.W., Spell of the Urubamba: Anthropogeographical Essays on an Andean Valley in Space and Time, Springer, Cham & Heidelberg & New York & Dordrecht & London 2016.

Hvalkof S., Veber H., Los ashéninka del Gran Pajonal, w: F. Santos Granero, F. Barclay (red.), Guía Etnográfica de la Alta Amazonía. Volumen V, Smithsonian Tropical Research Institute, IFEA, Panamá & Lima, 2005, s. 75-279.

Johnson A., Families of the Forest: The Matsigenka Indians of the Peruvian Amazon, University of California Press, Berkeley & Los Angeles & London 2003.

Kairski M.,, Indianie Ameryki Środkowej i Południowej. Demografia, rozmieszczenie, sytuacja etno-kulturowa. Tom I. Analiza etnologiczna, Poznań, Warszawa, 1999.

Lepecki M.B., Wschodnie Peru czyli Montanja ze szczególnym uwzględnieniem departamentu Loreto i dorzecza rzeki Ucayali, Naukowy Instytut Emigracyjny, Warszawa 1930.

Métraux A., Review of: „Chaingavane: el Pongo de Mainique y los petroglifos”. Fidél Pereira (Revista del Museo Nacional 13:84-93, Lima, 1944), ,,The Journal of American Folklore” 1946, nr 59 (234), s. 550

Napolitano D., La leishmaniasis en la comunidad nativa machiguenga de Monte Carmelo, sudeste del Perú: Perspectiva antropológica, UNSAAC, Cusco 2002.

Renard-Casevitz F.M., Dollfus O., Geografía de algunos mitos y creencias: Espacios simbólicos y realidades geográficas de los Machiguenga del Alto Urubamba, “Amazonía Peruana” 1988, nr 8 (16), s. 7-40.

Rosengren D., In the Eyes of the Beholder: Leadership and the Social Construction of Power and Dominance among the Matsigenka of the Peruvian Amazon, Göteborgs Etnografiska Museum, Göteborg 1987.

Rosengren D., Los matsigenka, w: F. Santos Granero, F. Barclay (red.), Guía Etnográfica de la Alta Amazonía. Volumen IV, Smithsonian Tropical Research Institute, IFEA, Panamá & Lima 2004, s. 1-157.

Snell B.A., Diccionario matsigenka-castellano con índice castellano, notas enciclopédicas y apuntes gramaticales, Instituto Lingüístico de Verano, Lima 2011.

Vargas Llosa M., Gawędziarz, tłum. C. Marrodán Casas, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 1997.    

Road to a better self – ethical guidanceto AI in education

Csilla Fuszek, Agata Hofman, Arjav Parikh, Luis Pastor, Agnieszka Kosiak, Krzysztof Zajączkowski

numer: 1, rok: 2025
https://doi.org/10.26881/kg.2025.1.06

Road to a better self – ethical guidance to AI in education

Abstract

This article examines the ethical and practical implications of Artificial Intelligence in Education (AIED), focusing on its impact on human values and relationships. While AI offers benefits such as personalized learning and improved academic outcomes, it also poses risks such as reduced critical thinking, over-reliance, and privacy concerns. The loss of creativity, embodied learning, and authentic human connection are highlighted as significant concerns. The role of the human teacher remains essential in fostering personal development and social-emotional learning. The FIRE initiative (Forum for the International Renewal of Education) aims to integrate ethics, well-being, and 21st-century skills into AI-based education. A central theme is the alignment of AI with core values such as empathy, resilience, and integrity. Ultimately, the article advocates for a human-centred approach where AI supports, rather than replaces human growth through community and relationships.

Key words: AIED, AI teacher, Human Teacher, Human Values and Relationships, Ethics and Wellbeing

Droga do lepszej wersji siebie – wytyczne etyczne dotyczące sztucznej inteligencji w edukacji

Abstrakt

Artykuł analizuje etyczne i praktyczne implikacje zastosowania sztucznej inteligencji w edukacji (AIED), koncentrując się na jej wpływie na wartości ludzkie i relacje międzyludzkie. Choć AI oferuje korzyści, takie jak spersonalizowane nauczanie i poprawa wyników w nauce, niesie również ze sobą zagrożenia, takie jak ograniczenie myślenia krytycznego, nadmierne uzależnienie oraz obawy związane z prywatnością. Podkreślono także utratę kreatywności, uczenia ucieleśnionego oraz autentycznego kontaktu międzyludzkiego jako istotne problemy. Rola nauczyciela jako człowieka pozostaje kluczowa w promowaniu rozwoju osobistego oraz nauki społeczno-emocjonalnej. Inicjatywa FIRE (Forum for the International Renewal of Education) ma na celu integrację etyki, dobrostanu oraz kompetencji XXI wieku w edukacji opartej na AI. Głównym tematem artykułu jest zgodność sztucznej inteligencji z fundamentalnymi wartościami, takimi jak empatia, odporność i uczciwość. Ostatecznie artykuł opowiada się za podejściem skoncentrowanym na człowieku, w którym AI wspiera – a nie zastępuje – ludzki rozwój poprzez wspólnotę i relacje.

Słowa kluczowe: AIED, nauczyciel AI, nauczyciel jako człowiek, wartości i relacje międzyludzkie, etyka i dobrostan

Bibliogafia

Bit, D., Biswas, S., Nag, M.,  The Impact of Artificial Intelligence in Educational System, “International Journal of Scientific Research in Science and Technology” 2024, Volume 11, Issue 4, p. 419–427 IJSRST2411424.pdf  [Downloaded: 3 May 2025].

Vieriu, A., M. Petrea, G., The Impact of Artificial Intelligence (AI) on Students, “Academic Development. Education Sciences” 2025, 15(3), p. 343.

https://doi.org/10.3390/educsci15030343 [Downloaded: 22 April 2025].

Holms W., Tuomi I., State of the art and practice in AI in education, “Eur J Educ” 2022, 57: 542–570.

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/ejed.12533 [Downloaded: 18 April 2025].

Gloviczky, A holnapután iskolája, Felkészülés az emberi jövőre, 2024.

Kiss O., “AI and Its Philosophy – Parallel Stories”, in: Szívós, Mihály (szerk.) Szanto, Tibor R. (szerk.), Knowledge, Controversy, Virtuality: Studies in honour of László Ropolyi on his 75th birthday, L’Harmattan, Hungarian Philosophical Socety, Budapest 2025, 170 p.

WEF Future of Job Report:

https://www.weforum.org/publications/the-future-of-jobs-report-2025/ [Downloaded:  15 January 2025].

DICASTERY FOR THE DOCTRINE OF THE FAITH and DICASTERY FOR CUTURE AND EDUCATION (2025): ANTIQUA ET NOVA Note on the Relationship Between
Artificial Intelligence and Human Intelligence:

https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_ddf_doc_20250128_antiqua-et-nova_en.html [Downloaded: 3 May 2025].

U. S. Department of Education, Office of Educational Technology:  Artificial Intelligence and Future of Teaching and Learning: Insights and Recommendations, Washington, DC, 2023. This report is available at:  https://tech.ed.gov

Mitra S., The hole in the wall: self organising systems in education 2006:

https://www.researchgate.net/publication/50993473 [Downloaded: 5 May 2025].

Qadir J., Engineering Education in the Era of ChatGPT: Promise and

Pitfalls of Generative AI for Education 2022:

https://www.researchgate.net/publication/366712815_Engineering_Education_in_the_Era_of_ChatGPT_Promise_and_Pitfalls_of_Generative_AI_for_Education

[Downloaded: April 17 2025].

FIRE Manifesto (2017).

Petrova K., Nevarez M., Waldinger R., Schulz M., Emotional Support Across Adulthood: A 60-Year Study of Men’s Social Networks, “Psychology and Aing” 2024, No. 39(8), p. 933–945.

Root-Bernstein R., Root-Bernstein M., Sparks of genius: The thirteen thinking tools of creative people, Houghton, Mifflin and Company 1999.

Briedis M., Navarro M., Conceptual problems with disembodied cognition in learning environment(s) and the alternative of embodied creativity, “Creativity Studies” 2024, 17(1), p. 244–253; https://doi.org/10.3846/cs.2024.20755.