Być człowiekiem, być Baskiem. Refleksje wokół języka i kultury

Katarzyna Mirgos ID
Uniwersytet Gdański, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej

 

numer: 2, rok: 2021

https://doi.org/10.5281/zenodo.6945424

 

 pdf

 

Being Human, Being Basque. Reflections on Language and Culture

Abstract

The aim of the article is to discuss Basque culture from the angle of language. The author refers to the theory of the linguistic image of the world, the concept of key words and performativity in language. She looks at words and ideas that showed values important for traditional Basque culture and could be the starting point for discovering the local worldview (the relationship between a name and being, collectivism, endoethnonym etc.). First giving consideration to language, the author then analyzes issues of identity, relations with others, and cultural change.

Key words: euskara, language, culture, Basque Country


Być człowiekiem, być Baskiem. Refleksje wokół języka i kultury

Abstrakt

Celem artykułu jest refleksja nad kulturą baskijską poprzez pryzmat języka. Autorka nawiązuje do teorii językowego obrazu świata, koncepcji słów kluczy czy performatywności w języku. Przygląda się słowom i ideom, które ukazywały ważne dla tradycyjnej baskijskiej kultury wartości i które mogą być punktem wyjścia do odkrywania tamtejszego światopoglądu (relacja pomiędzy nazwą i byciem, kolektywizm, endoetnonim i in.). Wychodząc od namysłu nad językiem, autorka analizuje problematykę tożsamości, relacji z innymi i zmiany kulturowej.

Słowa kluczowe: euskara, język, kultura, Kraj Basków


Bibliogafia

Ahearn L. M., Antropologia lingwistyczna. Wprowadzenie, Wydawnictwo Uniwersy­tetu Jagiellońskiego, Kraków 2013.

Apodaka Ostaikoetxea E., Euskal identita­tea, identitate ikerketen eta politiken argi­tara, „Eusko Folklore Urtekaria” 2017– 2018, nr 52, s. 15–43.

Arruza A., Serorak – strażniczki światła, „Etnografia Nowa” 2017–2018, nr 9–10, s. 329–347.

Atlas Etnográfico de Vasconia. Ritos del na­cimiento al matrimonio en Vasconia, dir.

J. M. de Barandiarán, A. Manterola, coord. G. Arregi, Instituto Labayra, Bilbao 1998.

Austin J. L., Mówienie i poznawanie, Wydaw­nictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993.

Azkoaga I., Vasco, ?cómo se llama tu país?, Au­toedición, Arrasate – Mondragón 2017.

Azurmendi M., El fuego de los símbolos. Artifi­cios sagrados del imaginario en la cultura vasca tradicional, Baroja, San Sebastián 1988.

Barandiarán J. M. de, Mitos del pueblo vasco, Astero, b.m.w. 2007.

Barandiarán J. M. de, Brujería y brujas en los relatos populares vascos, Editorial Txertoa, San Sebastián 2002.

Bartmiński J., Językowe podstawy obrazu świata, Wydawnictwo Uniwersytetu Ma­rii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2012.

Barquín A., El euskara y la integración lingüísti­ca de los inmigrantes, „Cuadernos de trabajo” 2004, nr 26, Gipuzkoako SOS Arrazakeria.

Baztarrika P., Babel o barbarie. Una política lingüística legítima y eficaz para la convi­vencia, Alberdania, Irun 2010.

Diagnóstico de la situación de la juventud de Euskadi 2019, Gazteen Euskal Behatokia – Observatorio Vasco de la Juventud, Bil­bao 2019.

Duplá A., Presencia vasca en América 1492– 1992. Una mirada crítica, Gakoa Liburu­ak, Donostia 1992.

Edensor T., Tożsamość narodowa, kultura popu­larna i życie codzienne, Wydawnictwo Uni­wersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004.

Engelking A., Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Oficyna Naukowa, Warszawa, 2010.

Estornes Lasa B., Mundua Euskal Erriaren go­goan – El Mundo en la mente popular vasca, Aunamendi, Donostia/San Sebastián 1974.

Gomez M., De los primeros animales dome­sticados en Euskal Herria a las razas actu­ales, MUNIBE (Antropologia – Arkeolo­gia) 2005, nr 57, s. 469–476

Grzegorczykowa R., Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Wydawnic­two Naukowe PWN, Warszawa 2001.

Guil J. L., Ziswiler V., Albizu Yeregui C. (eds.), Migración y exilio espanoles en el si­glo XX, Iberoamericana, Madrid 2009.

Handke K., Socjologia języka, Wydawnic­two Naukowe PWN, Warszawa 2008.

Idoate Ancín R., Emigración de la Navarra atlántica a América (1840–1874), Cali­grama, 2020.

Irazuzta I., Martínez M., Presentación. De la identidad a la vulnerabilidad. La cuestión de la inmigración y las irrupciones en el nosotros, w: De la identidad a la vulnera­bilidad. Alteridad e integración en el País Vasco contemporáneo, coords. I. Irazuzta, M. Martínez, Edicions Bellaterra, Barce­lona 2014, s. 9–37.

Juaristi J., Historia minima del País Vasco, Turner Publicaciones, Madrid 2013.

Junyent Figueras M. C., Comellas Casanova P., Antropología lingüística, Editorial Sín­tesis, Madrid 2019.

La escolarización del alumnado de origen extranjero en el sistema escolar de la CAPV. Diagnóstico y nuevas medidas de interven­ción, Eusko Jaurlaritza/Gobierno Vasco, Hezkuntza Saila – Departamento de Educación, Octubre 2018.

Lévi-Strauss C., Drogi masek, przeł. M. Do­browolska, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1985.

Núnez Astrain L., El euskera arcaico. Exten­sión y parentescos, Txalaparta, Tafalla 2006.

Malinowski B., Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawy ziemi oraz obrzędów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Tro­brianda. Język magii i ogrodnictwa, przeł. B. Leś, red. nauk. A. K. Paluch, Wydaw­nictwo Naukowe PWN, Warszawa 1987.

Mees L., Euskadi/Euskal Herria, w: Diccio­nario ilustrado de símbolos del nacionali­smo vasco, coords. S. De Pablo, J. L. De la Granja, L. Mees, J. Casquete, Tecnos, Madrid 2012, s. 294–319.

Mees L., Euskara, w: Diccionario ilustrado de símbolos del nacionalismo vasco, coords. S. De Pablo, J. L. De la Granja, L. Mees, J. Casquete, Tecnos, Madrid 2012, s. 320–344.

Mirgos K., Obcy i nowi Baskowie. Migracje, tożsamości i języki w Baskijskiej Wspólnocie Autonomicznej, Wydawnictwo Uniwersy­tetu Gdańskiego, Gdańsk 2018.

Mirgos K., Baskowie – „Inni” Hiszpanii?, w: Hiszpania – mit czy rzeczywistość?, red. F Kubiaczyk, K. Mirgos, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2012, s. 145–161.

Sáez Beloki P., Ardatzean jartzeko garaia, „Hermes” 2017, nr 57, s. 130–133.

Trask R. L., The History of Basque, Routled­ge, London–New York 2006.

Wierzbicka A., Słowa klucze. Różne języki – różne kultury, Wydawnictwa Uniwersyte­tu Warszawskiego, Warszawa 2007.

Wierzbicka A., Język – umysł – kultura, Wy­dawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.

Woodworth P., The Basque Country. A cul­tural history, Signal Books, Oxford 2007.

Zuazo K., El euskera y sus dialectos, Alberda­nia, Irun 2010.

Zubiri I., Zubiri E., Euskal gramatika osoa, Didaktiker, Bilbo 2000.

 

Strony internetowe:

Atxaga B., Soinujolearen semea, https:// www.eke.eus/eu/kultura/euskal_her­ria/euskal_diaspora/euskal-munduak/ hitzen-heriotza [dostęp: 22 września 2021].

Emakume (hasło), Diccionario etimológi­co vasco espanol, http://projetbabel.org/ basque/diccionario.php?q=emakume [do­stęp: 14 sierpnia 2021].

Euskadi.eus, https://www.euskadi.eus/go­bierno-vasco/contenidos/informacion/ x65_acerca_euskadi/es_x65/cifras_new. html [dostęp: 14 lutego 2022].

Eustat, https://www.eustat.eus/elemen­tos/tres-de-cada-cinco-personas-que­-residen-en-la-ca-de-euskadi-tienen-al­gun-conocimiento-de-euskera-en-2016/ not0014683_c.html [dostęp: 11 paździer­nika 2021].

Eustat, https://www.eustat.eus/estadisticas/ tema_159/opt_0/tipo_3/ti_poblacion/te­mas.html [dostęp: 14 lutego 2022].

Gizon (hasło), Diccionario etimológico vasco espanol, http://projetbabel.org/basque/dic­cionario.php?q=gizon [dostęp: 14 sierpnia 2021].

Guenetxea J., Joseba Sarrionandia Iur­retara bueltatu da lau hamarkada­ren ostean, https://anboto.org/iurreta/ 1619112033308-joseba-sarrionandia-iur­retara-bueltatu-da-lau-hamarkadaren-o­stean [dostęp: 22 września 2021].

Naiz.eus., M. Pena, Los hijos de inmigrantes y el euskara, 20 anos de camino, 18.12.2021, https://www.naiz.eus/eu/info/noti­cia/20211218/los-hijos-de-inmigrantes-y­-el-euskera-20-anos-de-camino [dostęp: 15 lutego 2022].

Sarrionandia J., Etxera itzuli, https://ar­miarma.eus/emailuak/izuen/izue40.htm [dostęp: 22 września 2021].


Artykuły z numeru lato 2021 [nr 2(9)/2021]

Zbyszek Dymarski

Agnieszka Bednarek-Bohdziewicz

Pytając o tożsamość człowieka w perspektywie historii i kultury

Zbyszek Dymarski

Agnieszka Bednarek-Bohdziewicz
Pytając o tożsamość człowieka w perspektywie historii i kultury


Autorzy zwięźle wprowadzają w cykl artykułów Być człowiekiem w różnych epokach i kulturach. Skupiają się głównie na przemianach mentalności zachodniej i, przywołując prace m.in. Norberta Eliasa i Leszka Kołakowskiego, rozważają takie kategorie jak: proces cywilizowania, tożsamość (w tym: wyobrażenia, idee i mity), czy też relacje człowiek-społeczeństwo.

Czytaj więcej...

Wojciech Gajewski

Człowiek na pograniczu: między judaizmem a chrześcijaństwem

Wojciech Gajewski
Człowiek na pograniczu: między judaizmem a chrześcijaństwem


Pogranicze religijne to zjawisko obecne współcześnie, ale nieobce również starożytności. Autor podejmuje wątek związany z problemem tożsamości religijnej pierwszego pokolenia chrześcijan, którzy swój judaizm poszerzyli o przekonanie, że Jezus z Nazaretu był zapowiadanym przez proroków Mesjaszem Izraela.

Czytaj więcej...

Edmund Kizik

Gdańszczan świat realny i wyobrażony w XVII wieku

Edmund Kizik
Gdańszczan świat realny i wyobrażony w XVII wieku


Fenomen Gdańska w strukturze Rzeczpospolitej XVII wieku budzi w dalszym stopniu liczne kontrowersje historyczne. Są one najczęściej wynikiem przenoszenia współczesnych postaw ideowych, politycznych lub narodowych, na dzieje sprzed kilkuset lat.

Czytaj więcej...

Katarzyna Mirgos

Być człowiekiem, być Baskiem. Refleksje wokół języka i kultury

Katarzyna Mirgos
Być człowiekiem, być Baskiem. Refleksje wokół języka i kultury


Celem artykułu jest refleksja nad kulturą baskijską poprzez pryzmat języka. Autorka nawiązuje do teorii językowego obrazu świata, koncepcji słów kluczy czy performatywności w języku.

Czytaj więcej...

Zbigniew Landowski

Arab. Dualis, czyli zagadka tożsamości

Zbigniew Landowski
Arab. Dualis, czyli zagadka tożsamości


Arab. Dualis, czyli zagadka tożsamości to przeglądowy artykuł poświęcony krytycznej prezentacji stanowisk i perspektyw naukowych z ostatniego stulecia, koncentrujących się na określeniu pojęć ‘Arab’, ‘arabskość’ i ‘arabski. Po dziś dzień trwają w literaturze przedmiotu próby ich zdefiniowaniu, mniej lub bardziej obiektywne.

Czytaj więcej...

Marzenna Jakubczak

Indus, Hindus, hinduista? jak mówić o mieszkańcach Indii

Marzenna Jakubczak
Indus, Hindus, hinduista? jak mówić o mieszkańcach Indii
 

Celem tekstu jest objaśnienie podstawowych, stosowanych we współczesnej polszczyźnie określeń odnoszących się do mieszkańców Indii. Niektóre z terminów są niejednoznaczne, inne wręcz nieprawidłowe, a niektóre nie zostały jeszcze odnotowane w popularnych polskich słownikach.

Czytaj więcej...

Tarzycjusz Buliński

Człowieczeństwo u Indian E’ñepá (Amazonia wenezuelska)

Tarzycjusz Buliński
Człowieczeństwo u Indian E’ñepá (Amazonia wenezuelska)


Artykuł przedstawia obraz człowieka i rzeczywistości, w którym żyje, doświadczany przez Indian E’ñepá zamieszkujących Amazonię wenezuelską. Opierając się na etnograficznych badaniach terenowych i literaturze antropologicznej autor opisuje zasady rządzące światem, przedstawia rodzaje zasiedlających go bytów oraz tubylczą koncepcję osoby.

Czytaj więcej...

Jacek Halasz

Michał Woroniecki (1949–2021) – zarys biografii

Jacek Halasz
Michał Woroniecki (1949–2021) – zarys biografii

W sierpniu 2021 roku w Gdańsku zmarł Michał Woroniecki, zasłużony dla środowiska filozoficznego wydawca pism Henryka Elzenberga i wybitny znawca jego twórczości. Zarys biografii dr. Woronieckiego, oparty na materiałach źródłowych (m.in. z jego prywatnego archiwum), ukazuje aspekty drogi życiowej i zawodowej, pracy naukowo-dydaktycznej i aktywności społecznej. Artykuł koncentruje się na sferze zainteresowań naukowych, gdzie pierwszoplanową była praca edytorska i badawcza spuścizny Elzenberga, która w ogromnej części pozostawała w rękopisach. Do artykułu dołączona została bibliografia publikacji dr. Woronieckiego.

Czytaj więcej...

Bibliografia Michała Woronieckiego

opracował Jacek Halasz

Bibliografia Michała Woronieckiego

opracował Jacek Halasz

Czytaj więcej...

Andrzej C. Leszczyński

Michał

Andrzej C. Leszczyński
Michał

Czytaj więcej...

Hanna Lubowicz

Preliminary Outline of the Chosen Examples of Secondary Literature Exploring Possible Affinities as Regards the Approach to Image-Language Relationship in the Theories of Wittgenstein and Lacan

Hanna Lubowicz
Preliminary Outline of the Chosen Examples of Secondary Literature Exploring Possible Affinities as Regards the Approach to Image-Language Relationship in the Theories of Wittgenstein and Lacan

Esej dostarcza wstępnego przeglądu kilku przykładowych tekstów należących do tzw. literatury wtórnej, skupiających się na pewnych kwestiach wspólnych dla Lacana oraz Wittgensteina, w szczególności jeśli chodzi o związek obrazu z językiem. Mając czysto przygotowawczy charakter, zaledwie bada grunt, eksplorując zarazem jedynie kilka zagadnień, które, nawet jeśli nie są wprost powiązane z analizowanym związkiem, mogą okazać się kluczowe w realizacji zadania polegającego na sformułowaniu podstawowych jego charakterystyk. Dodatkowo, kilka uwag poświęcono interpretacjom teorii Freuda obecnym w pismach obu myślicieli. Najważniejszym wnioskiem wyciągniętym z wszystkich tych rozważań wydaje się stwierdzenie, iż „areną”, na której rozgrywa się opisywana relacja, wydaje się być płaszczyzna na wskroś etyczna.

Czytaj więcej...

Aleksander Bobko

Ingarden odczytuje Kanta

[recenzja: Roman Ingarden, Lwowskie wykłady o Krytycyzmie Kanta z roku akademickiego 1935/1936

Aleksander Bobko
Ingarden odczytuje Kanta

recenzja: Roman Ingarden, Lwowskie wykłady o Krytycyzmie Kanta z roku akademickiego 1935/1936

Czytaj więcej...

Grzegorz Lewicki

Cywilizacja cyfrowa i talenty AI. Niemiecki ekonomista wskazuje drogę rozwojową dla Trójmorza

[recenzja: Gunnar Heinsohn, Walka o najzdolniejszych. Wpływ kompetencji i kształcenia na sukces społeczeństw]

Grzegorz Lewicki
Cywilizacja cyfrowa i talenty AI. Niemiecki ekonomista wskazuje drogę rozwojową dla Trójmorza

recenzja: Gunnar Heinsohn, Walka o najzdolniejszych. Wpływ kompetencji i kształcenia na sukces społeczeństw

Czytaj więcej...

Małgorzata Dubasiewicz

Raj na ziemi i na tamtym świecie

[recenzja: Jean Delumeau, W poszukiwaniu raju]

Małgorzata Dubasiewicz
Raj na ziemi i na tamtym świecie

recenzja: Jean Delumeau, W poszukiwaniu raju

Czytaj więcej...

Zbyszek Dymarski

Maria Urbańska-Bożek

Sprawozdanie z działalności Pomorskiego Towarzystwa Filozoficzno-Teologicznegoza rok 2021

Zbyszek Dymarski

Maria Urbańska-Bożek
Sprawozdanie z działalności Pomorskiego Towarzystwa Filozoficzno-Teologicznego za rok 2021

Czytaj więcej...