Czy nauka straciła swoją niewinność? Ćwierć wieku później o eseju prof. Ireny Szumilewicz-Lachman

Józef Filocha ID
Uniwersytet Gdański
DOI: https://doi.org/10.26881/kg.2025.2.04

 

numer: 2, rok: 2025

 

Józef Filocha ‘Has science lost its innocence? A quarter of a century later on the essay by Prof. Irena Szumilewicz-Lachman’

Abstract

The article analyses Prof. Irena Szumilewicz-Lachman's essay Czy nauka straciła swoją niewinność? from the perspective of a quarter of a century since its creation. The author attempts a critical discussion of the theses contained therein, taking into account logical decomposition and formalisation as a tool of analysis, concerning the moral responsibility of scientists, with particular emphasis on the problem of the loss of the ‘innocence’ of science in the face of the development of modern technologies and their potentially destructive consequences. The text presents historical examples of the attitudes of scholars – from Socrates and Copernicus, through Archimedes and Poincaré, to the time of the discovery of radioactive elements – and confronts them with the challenges of the present day. The analysis is conducted against the background of Kantian deontology, which allows for a reinterpretation of the relationship between the freedom of the researcher and his moral responsibility towards society.

Key words: ethics, deontology, Immanuel Kant, Irena Szumilewicz-Lachman, scholar's responsibility, morality, nuclear war.

---

Czy nauka straciła swoją niewinność? Ćwierć wieku później o eseju prof. Ireny Szumilewicz-Lachman

Abstrakt

Artykuł stanowi analizę eseju prof. Ireny Szumilewicz-Lachman Czy nauka straciła swoją niewinność? w perspektywie ćwierćwiecza od jego powstania. Autor podejmuje próbę krytycznego omówienia, z użyciem logicznego rozkładu i formalizacji jako narzędzi analizy, zawartych w eseju tez dotyczących odpowiedzialności moralnej uczonych, ze szczególnym uwzględnieniem problemu utraty „niewinności” nauki wobec rozwoju nowoczesnych technologii z ich potencjalnie destrukcyjnymi konsekwencjami. Tekst ukazuje historyczne przykłady postaw uczonych – od Sokratesa i Archimedesa, przez Kopernika i Poincarégo, po naukowców z czasów odkrycia pierwiastków promieniotwórczych – i konfrontuje je z wyzwaniami współczesności. Analiza prowadzona jest w kontekście deontologii kantowskiej, co pozwala zreinterpretować relację między wolnością badacza a jego moralną odpowiedzialnością wobec społeczeństwa.

Słowa kluczowe: etyka, deontologia, Immanuel Kant, Irena Szumilewicz-Lachman, odpowiedzialność uczonego, moralność, wojna jądrowa.

---

Bibliogafia

Atiyah M., The Social Responsibility of Scientists, w: Ending War: The Force of Reason, red. M. Bruce, T. Milne, Palgrave Macmillan, London 1999.

Boecjusz, Traktaty teologiczne, Antyk, Kęty 2007.

Kant I., Krytyka praktycznego rozumu, PWN, Warszawa 2004.

Kant I., Uzasadnienie metafizyki moralności, PWN, Warszawa 1981.

Kant I., Rozprawy z filozofii historii, Antyk, Kęty 2005.

Rorres C., Harris H.G., A Formidable War Machine: Construction and Operation of Archimedes’ Iron Hand, https://www.cs.drexel.edu/~crorres/Archimedes/Claw/harris/rorres_harris.pdf (dostęp: 2 września 2025).

Szumilewicz-Lachman I., Czy nauka straciła swoją niewinność, „Pisma Filozoficzne”, t. 75, (Między Przyrodoznawstwem, Matematyką a Humanistyką), Poznań 2000.

Szumilewicz I., Poincaré, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978.

---