Dietrich Bonhoeffer – wyzwolony teolog wyzwolenia

Jan Andrzej Kłoczowski OP

Uniwersytet Jana Pawła II w Krakowie

numer: 1, rok: 2017

https://doi.org/

 

pdf

 

Dietrich Bonhoeffer – The Liberated Theologian of Liberation

Abstract

The case of Dietrich Bonhoeffer is particular for the reason that there’s no way to omit or at least not to remember his life for this simple cause that it constitutes an important commentary to his views, that’s why the first chapter of the article has been devoted in its wholeness to his biography. Dietrich Bonhoeffer came to the world in an old, bourgeois-aristocratic family on the day of 4th February 1906 in Breslau (Wroclaw). He was executed in the concentration camp in Bavarian Flossenburg on the 9th of April in 1945. He has written himself into history as a Lutheran pastor, theologian, ecumenical and anti-Hitlerite activist. He was the creator of the concept of ’secular Christianity‘, which would have been supposed to have guested in the religionless world, that is, such that God had left it out of His own will and, while abandoning it, He didn’t desire for man anything so much as his maturity and growing-up to the self-directed and responsible living in the here and now. People must learn to live in the world etsi Deus non daretur (as if there weren’t any God), although still under His sight.

 

 Key words: Dietrich Bonhoeffer, ’secular Christianity‘, imitation, faith, religion, ’religionless world‘


Dietrich Bonhoeffer – wyzwolony teolog wyzwolenia

Abstrakt

Przypadek Dietricha Bonhoeffera jest szczególny z tego powodu, że nie sposób pominąć lub przynajmniej nie wspomnieć o jego życiu, z tej prostej przyczyny, że stanowi ono ważny komentarz do jego poglądów, dlatego pierwszy rozdział artykułu został poświęcony w całości jego biografii. Dietrich Bonhoeffer przyszedł na świat w starej mieszczańsko-arystokratycznej rodzinie dnia 4 lutego 1906 r. w Breslau (Wrocławiu). Został stracony w obozie koncentracyjnym w bawarskim Flossenburgu 9 kwietnia 1945 r. W historii zapisał się jako luterański pastor, teolog, działacz ekumeniczny i antyhitlerowski. Był on twórcą koncepcji „świeckiego chrześcijaństwa”, które miałoby zagościć w bez-religijnym świecie, czyli takim, z którego Bóg z własnej woli odszedł, a opuszczając go niczego tak nie pragnął dla człowieka jak jego dojrzałości, dorośnięcia do samodzielnego i w pełni odpowiedzialnego życia tu i teraz. Ludzie muszą nauczyć się żyć w świecie etsi Deus non daretur (jak gdyby Boga nie było), choć nadal pod Jego wzrokiem.

 

Słowa kluczowe: Dietrich Bonhoeffer – wyzwolony teolog wyzwolenia


Bibliografia

Bonhoeffer, D., Naśladowanie, przeł. J. Kubaszczyk, Wydawnictwo „W drodze”, Poznań 1997.

Bonfoeffer, D.,  Wybór pism, wybór, opr. oraz noty wstępne A. Morawska, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 1970.

Hegel, G. W. F., Fenomenologia ducha, t. 1, tłum. A. Landman, Warszawa 2010.

Jaspers, K., Butmann, R., Problem demitologizacji, tłum. D. Kolasa, T. Kupś, M. Pawlicki, Toruń 2015.

Milerski, B., Religia a Słowo. Krytyka religii w ujęciu Dietricha Bonhoeffera i Paula Tillicha, Łódź 1994.

Morawska, A., Chrześcijanin w Trzeciej Rzeszy, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 1970


Artykuły z numeru jesień/zima 2017 [nr 1(1)/2017]

Maria Urbańska-Bożek

Ecclesia semper re-formanda (wstęp)

Maria Urbańska-Bożek
Ecclesia semper re-formanda (wstęp)


Czytaj więcej...

Karol Toeplitz

Chrześcijaństwo pozakonfesjonalne i Soren Kierkegaard

Chrześcijaństwo pozakonfesjonalne i Soren Kierkegaard

 

Według Sorena Kierkegaarda rozwój chrześcijaństwa to historia odchodzenia od niego, a przynajmniej łagodzenia kryteriów przynależności do niego. Duńczyk proponuje dwa modele wiary trans-konfesyjnej: (1) Uznanie ziemskiego życia Jezusa Chrystusa, jego śmierci i zmartwychwstania i nic więcej. (2) Uznanie wiary za tę, która została zdefiniowana powyżej w punkcie pierwszym i dodatkowo na tej podstawie wybór Biblii, co jest możliwe jako akt wtórny związany z wiarą, ale nie jako jej punkt wyjścia. Co więcej, wszystkie interpretacje wiary pozakonfesjonalnej powinny być subiektywnie rozpatrywane przez jedną osobę. Kierkegaard wspomina tu o elementach mistycznych. Wszystkie relacje religijne powinny mieć charakter osobowy. Jeśli chodzi o kwestie wiary i rozumu, to stanowisko Paulinizmu – albo/albo – jest wiążące. Kierkegaard żąda, aby istniejące Kościoły uznawały się za reprezentujące złagodzone formy chrześcijaństwa; w przeciwnym razie muszą zostać poddane krytyce. Idealne są dla niego pierwsze dwa wieki istnienia chrześcijaństwa, a modelem osobowym jest „świadek prawdy”, którego szczegółowo opisuje. Nasilające się zjawisko wiary pozakonfesjonalnej ma swoje korzenie w przemianach cywilizacyjnych (sekularyzacja) oraz w intensywnym ujawnianiu się w historii chrześcijaństwa praktyk niezgodnych z tłem biblijnym.

Czytaj więcej...

Jan Andrzej Kłoczowski OP

Dietrich Bonhoeffer – wyzwolony teolog wyzwolenia

Jan Andrzej Kłoczowski OP
Dietrich Bonhoeffer – wyzwolony teolog wyzwolenia


Przypadek Dietricha Bonhoeffera jest szczególny z tego powodu, że nie sposób pominąć lub przynajmniej nie wspomnieć o jego życiu, z tej prostej przyczyny, że stanowi ono ważny komentarz do jego poglądów, dlatego pierwszy rozdział artykułu został poświęcony w całości jego biografii. Dietrich Bonhoeffer przyszedł na świat w starej mieszczańsko-arystokratycznej rodzinie dnia 4 lutego 1906 r. w Breslau (Wrocławiu). Został stracony w obozie koncentracyjnym w bawarskim Flossenburgu 9 kwietnia 1945 r. W historii zapisał się jako luterański pastor, teolog, działacz ekumeniczny i antyhitlerowski. Był on twórcą koncepcji „świeckiego chrześcijaństwa”, które miałoby zagościć w bez-religijnym świecie, czyli takim, z którego Bóg z własnej woli odszedł, a opuszczając go niczego tak nie pragnął dla człowieka jak jego dojrzałości, dorośnięcia do samodzielnego i w pełni odpowiedzialnego życia tu i teraz. Ludzie muszą nauczyć się żyć w świecie etsi Deus non daretur (jak gdyby Boga nie było), choć nadal pod Jego wzrokiem.

Czytaj więcej...

Jacek Aleksander Prokopski

Wsłuchiwać się w świat współczesny. Rzecz o Paulu Tillichu

Jacek Aleksander Prokopski
Wsłuchiwać się w świat współczesny. Rzecz o Paulu Tillichu


Tekst tego artykułu łączy różne obszary argumentacji Tillicha odnoszące się do interpretacji współczesnego świata. Z jednej strony odwołuje się on do historii i cywilizacji, z drugiej wplata wątki z dziedziny filozofii i etyki, by płynnie przejść do paradygmatu teologicznego. Tekst artykułu umieszcza myśli Tillicha w kontekście kulturowo-cywilizacyjnym zarówno ostatniego stulecia, jak i naszych czasów. Ukazuje zatem uniwersalność myśli Paula Tillicha, opartą na interakcji z innymi sferami wiedzy, zwłaszcza z istniejącą rzeczywistością. Tekst pokazuje, jak Niemiec-Amerykanin buduje swój „system” jako ten, który nie utracił relacji ze światem, ale działa w nim zgodnie z kulturą, polityką, a przede wszystkim bezpośrednim istnieniem. Tillich przedstawiany jest jako jeden z największych teologów protestanckich naszych czasów, a także jeden z największych chrześcijańskich filozofów egzystencjalnych, który dokonał syntezy wiary chrześcijańskiej w kontekście najbardziej reprezentatywnych nurtów filozoficznych epoki.

Czytaj więcej...

Andrzej Woziński

Następstwa protestantyzmu we wczesnonowożytnej sztuce w Gdańsku i ich Europejski kontekst

Andrzej Woziński
Następstwa protestantyzmu we wczesnonowożytnej sztuce w Gdańsku i ich Europejski kontekst


W dziełach sztuki powstałych w okresie przedreformacyjnym niektórzy historycy sztuki odnajdują pewne symptomy kryzysu religijnego. W pierwszej części artykułu omówiono tę kwestię: krytykę cudownych obrazów oraz niektórych innych rodzajów obrazów i ich tematyki; zwraca uwagę na fenomen rzeźby monochromatycznej, uważanej przez niektórych badaczy – nie do końca słusznych w opinii autora niniejszego opracowania – za wyraz reformy sztuki sakralnej; bada niektóre przypadki retrospektywy w sztuce; wskazuje, że fundamenty wielkich retabulów u schyłku średniowiecza mogą w niektórych przypadkach wyrażać obronę dotychczasowego stanowiska Kościoła. W dalszej części artykułu omówiono konsekwencje, jakie dla sztuki europejskiej miało ogłoszenie przez Lutra 95 tez. Z jednej strony – wbrew intencjom Lutra – reformacja przyniosła w mniejszym lub większym stopniu usunięcie lub zniszczenie średniowiecznych wyobrażeń, z drugiej zaś otworzyła sztukę na nowe zadania, ale w niektórych przypadkach poważnie ją zminimalizowała rola, jaką ona pełniła, w Kościele. Kolejna część ukazuje sytuację w Gdańsku, gdzie w okresie przedreformacyjnym lub na początku tego okresu fenomen sztuki był podobny do tego, co można było zobaczyć w innych jego regionach, jak rzeźba monochromatyczna, tendencja retrospektywna, pojawienie się wspaniałych retabulów, m.in. np. tej znajdującej się na ołtarzu głównym, który można zlokalizować w kościele Matki Bożej. Dokładny zakres gdańskiego ikonoklazmu jest trudny do oszacowania. Niewiele jest źródeł archiwalnych, które wspominają o zniszczeniu wielu obrazów sakralnych, ponadto zachowało się wiele elementów średniowiecznego wystroju kościoła Mariackiego, co może wskazywać, że ikonoklazm nie był poważnym problemem w Gdańsku. Jeśli jednak wziąć pod uwagę pozostałe kościoły w Gdańsku, to średniowieczny wystrój zaginął niemal całkowicie, co może sugerować, że przypadków ikonoklazmu było więcej, niż wskazują źródła pisane. Być może kilka zachowanych w Gdańsku, zniszczonych wizerunków świadczy o przypadkach ikonoklazmu w mieście w okresie reformacji. Ostatnia część artykułu skupia się na Dworze Artusa, gdzie po raz pierwszy w okresie nowożytnym można było znaleźć tematykę protestancką pod względem formy i treści.

Czytaj więcej...

Grzegorz Dymon

Muzyka a protestantyzm

Grzegorz Dymon
Muzyka a protestantyzm
 

Różnorodne wyznaniowo lokalizacje bezpośrednio wpływają na ekspansje muzycznych inspiracji, głównie za sprawą światopoglądu postrzeganego przez pryzmat wiary i nauki Kościoła. Kompozytorzy z Gdańska, tak mało popularni aczkolwiek wartościowi w aspekcie kreowania historii ponad tysiącletniego miasta, czerpali garściami z codzienności i przenosili swoje wyobrażenie o duchowej sferze człowieka do kreowanej przez siebie sztuki. Muzyka była ściśle związana ze sferą duchową, a tym samym postrzegana była jako dar od Boga i dlatego powinna oddawać Bogu cześć. Reformacja Kościoła poskutkowała rozbieżnymi ukierunkowaniami artystycznych wizji, a przez to bezpośrednio wpłynęła na różnorodność powstających dzieł. Tym samym zalecenia Marcina Lutra znacząco przyśpieszyły i dały możliwość do dynamicznego rozwoju muzycznego, a dzięki rywalizacji muzyków i przychylności rajców, znacząco się rozwijała. Postepujący modernizm, wpływ kultury zachodniej, intensyfikacja instrumentalistyki i wielopłaszczyznowość dzieł skonsolidowała lokalne nurty muzyczne, a tym samym umożliwiła pewne ujednolicenie sztuki w aspekcie zarówno świeckim, jak i religijnym. Z pewnością, gdyby nie reformacja, muzyka nie osiągnęłaby tak wysokiej perfekcji.

Czytaj więcej...

Maria Urbańska-Bożek

Karol Toeplitz – „pobratymiec z konfraterii miłośników obłędu i maniactwa”

Maria Urbańska-Bożek
Karol Toeplitz – „pobratymiec z konfraterii miłośników obłędu i maniactwa”


Profesor Karol Toeplitz urodził się 20 marca 1936 roku w Sopocie. Ukończył filozofię na Uniwersytecie Warszawskim w 1957 roku. Rozprawę doktorską, Wiara i wybór moralny u S. Kierkegaarda napisaną pod kierunkiem prof. Leszka Kołakowskiego, Toeplitz broni w 1967 roku. Rozprawa ta stała się później podstawą do opracowania i wydania pierwszej polskiej monografii myśli filozoficzno-teologicznej S. Kierkegaarda, uzupełnionej o przekłady wybranych fragmentów z pism oryginalnych. Ten prekursorski tekst przyczynił się do wzrostu zainteresowania myślą duńskiego filozofa. Kontynuując karierę naukową i zdobywając kolejne stopnie naukowe, prof. Karol Toeplitz był m.in. wykładowcą Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie, Akademii Muzycznej im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku i Akademii Pomorskiej w Słupsku. Wygłaszał także gościnne wykłady w kilku krajach Europy, m.in. w Danii. Kierował procesem przygotowania i ukończenia pięciu prac doktorskich oraz był recenzentem dwóch doktoratów honoris causa: pierwszy zaowocował przyznaniem tego tytułu na Uniwersytecie Gdańskim jego dotychczasowemu promotorowi, Leszkowi Kołakowskiemu, drugi honorowym doktoratem przyznanym J. E. Patriarsze Konstantynopola Bartłomiejowi, w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. Profesor Karol Toeplitz napisał łącznie 13 książek. Tworzą one całość tekstów o różnych formach: niektóre z nich są tłumaczeniami kluczowych dzieł autorstwa Kierkegaarda. Przetłumaczone teksty to m.in.: drugi tom Albo/albo (Enten-Eller), Nienaukowe zamykające posts criptum do „Okruchów filozoficznych” (Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift til de Philosophiske Smuler), Okruchy filozoficzne (Philosophiske Smuler), zbiór artykułów opublikowanych w czasopiśmie „Chwila” (“Oieblikket”) oraz szeroka gama innych fragmentów pism Kierkegaarda pt. Pisma mniejsze, w którym to wyborze znajduje się esej Johannes Climacus albo „De omnibus dubitandum est”, oraz O różnicy między geniuszem a apostołem (Om Forskjellen Mellem et Genie og en Apostel). Profesor Karol Toeplitz opublikował również 130 artykułów naukowych w Polsce, Niemczech, Austrii i Szwajcarii. Jest autorem około 250 artykułów popularnonaukowych, tekstów literackich i publicystycznych. Przez dwie dekady był członkiem Komitetu Nauk Filozoficznych PAN. Należał do doradczej rady redakcyjnej anglojęzycznego czasopisma naukowego „Dialogue and Universalism”. Otrzymał wiele nagród i wyróżnień za pracę naukową i tłumacza. W 1988 otrzymał Nagrodę Indywidualną Ministra Kultury i Sztuki. Przekłady Okruchów filozoficznych. Chwili zostały nagrodzone w 1988 roku.

Czytaj więcej...

Maria Urbańska-Bożek

Bibliografia prof. Karola Toeplitza do 2017 roku

Maria Urbańska-Bożek
Bibliografia prof. Karola Toeplitza do 2017 roku

opracowała Maria Urbańska-Bożek

Czytaj więcej...

Antyczna teraźniejszość

Karol Toeplitz

Antyczna teraźniejszość

Karol Toeplitz

Czytaj więcej...

Maria Urbańska-Bożek

Via Christi, czyli Ojca Kłoczowskiego rozważania nad wiarą i niewiarą ludzką oraz tematami pokrewnymi

Maria Urbańska-Bożek
Via Christi, czyli Ojca Kłoczowskiego rozważania nad wiarą i niewiarą ludzką oraz tematami pokrewnymi

Czytaj więcej...