Bóg w terenie. Ikonosfera kaszubskich kapliczek

Agnieszka Bednarek-Bohdziewicz ID

numer: 1, rok: 2019

https://doi.org/10.5281/zenodo.5528656

 

pdf

 

God out in the field. The iconosphere of the Kashubian shrines

Abstract

The article focuses on the Kashubian small sacred architecture. Out in the field God has a face of the Blessed Virgin Mary (most of the shrines are dedicated to Mary, mother of Jesus). The interpretation of the chapels’ iconosphere is inspired by Hans Belting’s theory. Their decorations and iconographic motifs are understood as a specific medium of beliefs, norms and social activities. Focusing on their communicative aspect allows to see the religious sensitivity and imagination of the founders and builders which is shown in the shrines.

 

 Key words: iconosphere, shrines, religiosity, Kashubians, Marian devotion


Bóg w terenie. Ikonosfera kaszubskich kapliczek

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest małej architekturze sakralnej na Kaszubach. W „terenie” Bóg ma twarz Marii – kapliczek poświęconych matce Jezusa jest bowiem najwięcej. Autorka interpretuje ikonosferę analizowanych kapliczek w duchu Hansa Beltinga. Ich zdobienia i motywy ikonograficzne rozumiane są jako nośniki przekonań, norm i działań społecznych. Przez wyeksponowanie komunikacyjnego aspektu kapliczek można uchwycić odzwierciedlającą się w nich religijną wrażliwość i wyobraźnię ich fundatorów i budowniczych.

 

Słowa kluczowe: ikonosfera, kapliczki, religijność, Kaszuby, pobożność maryjna


Bibliografia

Bednarek, A., Przedstawić Tajemnicę. Ikonosfera i ikonografia kaszubskich kapliczek maryjnych – analiza wybranych przykładów, w: Mała architektura sakralna Kaszub. Perspektywa antropologiczna, red. K. Marciniak, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk 2016, s. 181–195.

Belting, H., Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie, przeł. Mariusz Bryl, Universitas, Kraków 2012.

Belting, H., Obraz i kult. Historia obrazu przed epoką sztuki, przeł. T. Zatorski, wyd. Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2010.

Borzyszkowski, J., Klejna, A., Boże Męki. Krzyże i kapliczki przydrożne na Kaszubach, Instytut Kaszubski, Bernardinum, Gdańsk–Pelplin 2004.

Borzyszkowski, J., Józef Chełmowski (1934–2013) – wybitny twórca ludowy, rzeźbiarz, malarz – na szkle i płótnie, konstruktor, kolekcjoner, pszczelarz i filozof, „Acta Cassubiana” 2013, t. 15, s. 433–440.

Borzyszkowski, J., Rola kultu maryjnego w małych wspólnotach etniczno-kulturowych na przykładzie społeczności kaszubskiej, [w:] J. Borzyszkowski, Z dziejów kościoła katolickiego na Kaszubach i Pomorzu w XIX i XX wieku, Instytut Kaszubski, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum”, Gdańsk–Pelplin 2000.

Borzyszkowski, J., Sanktuaria maryjne Pomorza w diecezji chełmińskiej – legenda, tradycja i historia, w: J. Borzyszkowski, Z dziejów kościoła katolickiego na Kaszubach i Pomorzu w XIX i XX wieku, Instytut Kaszubski, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum”, Gdańsk–Pelplin 2000, s. 236–269.

Cichosz, W., Urbanowicz-Pluto, L., Kaszubi i Królowa ich serc: Madonna Sianowska i Swarzewska, „Studia Gdańskie” 2010, nr 27, s. 119–129.

Czachowski, H., W niebie i na ziemi – sacrum w kulturze ludowej, [w:] H. Czachowski, H. Gruszczyńska, W niebie i na ziemi. Oblicza religijności ludowej, Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej w Toruniu, Toruń 1999.

Czarnowski, S., Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: tegoż, Dzieła, t. 1: Studia z historii kultury, PWN, Warszawa 1956.

Eliade, M., Aspekty mitu, Wydawnictwo KR, przeł. P. Mrówczyński, Warszawa 1998

Eliade, M., Święty obszar i sakralizacja świata, [w: M.] Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, wybór M. Czerwiński, przeł. A. Tatarkiewicz, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993.

Kowalski, J.W., Świat mnichów i zakonów, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1987.

Kult Matki Bożej na Kaszubach i Pomorzu. Studia nad kulturą religijną Kaszubów i Pomorzan, red. G. A. Kustusz, B. J. Soiński, Urząd Miasta, Wejherowo 1999.

Lange, T. W., Stavkirker. Norweskie kościoły słupowe, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk 2015.

Mała architektura sakralna Kaszub. Perspektywa antropologiczna, red. K. Marciniak, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk 2016

Mazurek, M., Rola pielgrzymek w kształtowaniu tożsamości kaszubskiej, „Colloquium” 2015, nr 3, 134.

Mordawski, J., Geografia współczesnych Kaszub, [w:] J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder, Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów. Historia, geògrafia, jāzëk i pismienizna Kaszëbów, red. J. Mordawski, przeł. J. Treder, Wydawnictwo M. Rożak, Instytut Kaszubski, Gdańsk 1999.

Obracht-Prondzyński, C., Kaszubi dzisiaj. Kultura – język – tożsamość, Instytut Kaszubski, Gdańsk 2007.

Ogrodowska, B., Święta polskie. Tradycja i obyczaj, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1996.

Olszewski, D., Polska kultura religijna na przełomie XIX i XX wieku, Instytut Tomistyczny Ojców Dominikanów, PAX, Warszawa 1996.

Ostańce próśb, red. M. Meller, W. Elwart, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk 2011.

Pasieka wyobraźni. O twórczości Józefa Chełmowskiego. Monografia zbiorowa, red. D. Kalinowski, T. Siemiński, Brusy–Bytów–Gdańsk 2017.

Perszon, J., Rodzina – środowiskiem wiary? Pobożność maryjna młodych Kaszubów, w: tegoż, Kaszubi. Tożsamość. Rodzina, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Gdańsk 2015, s. 53–92.

Pomorze – mała ojczyzna Kaszubów. Historia i współczesność, red. J. Borzyszkowski, D. Albrecht, przeł. P. Żwak, B. Ollech, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Instytut Kaszubski, Gdańsk–Lubeka 2000.

Ravasio, E.E.,  Bóg Ojciec mówi do swoich dzieci, wyd. Vox Domini, Katowice 2016.

Samp, J., Madonna na spienionej fali, [w:] J. Samp, Mitopeje Pobrzeża Bałtyku, Wydawnictwo Marpress, Gdańsk 2009.

Seweryn, T., Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1958.

Siemiński, T., Józef Chełmowski, Bytów 2008.

Siemiński, T., Józef Chełmowski. Człowiek renesansu, Brusy: Urząd Miejski Bytów, Bytów: Muzeum Zachodnio-Kaszubskie, Bytów 2002.

Siemiński, T., Józef Chełmowski. Portret artysty i człowieka, Muzeum Zachodnio-Kaszubskie, Bytów 1995.

Siemiński, T., „Rajskie ogrody” w ikonosferze wsi kaszubskiej. Synkretyczna forma kultury potocznej, Wydawnictwo Jasne, Pruszcz Gdański 2010.

Siemiński, T., Siła obrazów i symboli: dziedzictwo wizualne Kaszub, „Acta Cassubiana” 2016, nr 18, s. 43–62.

Stelmachowska, B., Rok obrzędowy na Pomorzu, Region, Gdynia 2016.

Stencel, E., Szczepiński M., Sanktuarium Matki Bożej Kościerskiej Królowej Rodzin, wyd. Bernardinum, Pelplin 2003.

Stomma, L., Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986.

Szemrajowie, H. i Sz., Matka Boża Brzemienna czeka na ciebie, Sanktuarium Maryjne w Gdańsku-Matemblewie, Gdańsk 1988.

Tokarska-Bakir, J., Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Universitas, Kraków 2000.

Walkusz, J., W cieniu połamanego krzyża. Studia i szkice z dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu Nadwiślańskim w latach 1939-1945, Tczew–Pelplin 1999.

Więckowiak, J., Madonny Pomorskie, wyd. Bernardinum, Pelplin 2009.

Ikonosfera, [w:] Słownik Języka Polskiego PWN, dostęp online:  https://sjp.pwn.pl/sjp/ikonosfera;2561192.html.

Matka Boska Sianowska. Królowa Kaszub (sanktuarium Sianowo), dostęp online: <www.sanktuarium-sianowo.pl/historia-sanktuarium.html>.

Mazowiecki Szlak Tradycji, dostęp on-line: www.mazowieckiszlaktradycji.com/poi-lista/adam-szczepanik.

Ostańce Próśb, online: www.mapakapliczek.pl (strona aktualnie niedostępna).

Ostańce Próśb, online: <www.youtube.com/user/ostanceprosb>.

Zajączkowska, B., Papież zezwolił na pielgrzymki do Medjugorie, 13.05.2019, Vatican News, dostęp online: https://www.vaticannews.va/pl/papiez/news/2019-05/papiez-franciszek-medjugorie-pielgrzymki.html.


Artykuły z numeru wiosna/lato 2019 [nr 1(4)/2019]

Józef Majewski

Bóg w obszarach sztuki (wstęp)

Józef Majewski
Bóg w obszarach sztuki (wstęp)


W 2001 roku Johannes A. van der Ven, teolog i socjolog z Holandii, na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w wykładzie pt. Współczesne kontestacje chrześcijaństwa. Sekularyzacja czy desekularyzacja?

Czytaj więcej...

Adam Regiewicz

Język kerygmatu w piosenkach muzyki alternatywnej (przypadek Luxtorpedy)

Adam Regiewicz
Język kerygmatu w piosenkach muzyki alternatywnej (przypadek Luxtorpedy)


Jednym z niezwykłych zjawisk współczesnej kultury popularnej w Polsce jest powiązanie artystów alternatywnej sceny muzycznej z Kościołem i doświadczeniem chrześcijaństwa. Wyraża się ono w twórczości, która sięga języka kerygmatu. Głoszenie Dobrej Nowiny wiąże się z właściwościami wyrazu muzycznego, łącząc ewangeliczne metafory ze współczesnym obrazowaniem rzeczywistości, w której istnieje człowiek. Na przykładzie prac zespołu Luxtopreda w artykule przedstawiono sposób włączenia kerygmatycznej edukacji religijnej na Drodze Neokatechumenalnej do narracji muzycznej.

Czytaj więcej...

Józef Majewski

Teologia pięciolinii. Interpretacja treści instrumentalnej muzyki J. S. Bacha

Józef Majewski
Teologia pięciolinii. Interpretacja treści instrumentalnej muzyki J. S. Bacha


Peter Kivy uważał, że Die Kunst der Fuge Bacha jest przykładem muzyki absolutnej, czyli poddaje się interpretacjom struktury, a nie interpretacjom treści. Autor niniejszego artykułu nie zgadza się z Kivym, argumentując, że arcydzieło to i inne czysto instrumentalne utwory Bacha, uważane za świeckie, poddają się interpretacji treści, i to nawet interpretacji teologicznej. Artykuł prezentuje teologiczne interpretacje następujących utworów: Prelude, Fugue and Allegro for Lute (Anne Leahy), Musikalisches Opfer (Michael Marissen), Goldberg Variationen (Maria Judina), Das wohltemperierte Klavier (Christoph Bossert), Canon triplex (Albert Clement) i Die Kunst der Fuge (Hans Heinrich Eggebrecht i Anatoliy Miłka).

Czytaj więcej...

Elżbieta Mikiciuk

Bóg w (na) ikonie?

Elżbieta Mikiciuk
Bóg w (na) ikonie?


W pierwszej części artykuł podejmuje kwestię starotestamentowego zakazu tworzenia obrazu Boga, przyjętego przez ikonoklastów, oraz prezentuje stanowisko obrońców ikony, wskazujących na dogmat Wcielenia jako podstawę jej kultu. W dalszej części tekstu omówione zostają sposoby przedstawiania Chrystusa w sztuce wczesnochrześcijańskiej i bizantyjskiej, a także mowa jest o opowieściach apokryficznych, w których podkreśla się niemożność uchwycenia wyglądu Jezusa i pisze się o cudownym utrwaleniu na chuście (mandylionie) Jego wizerunku (legenda o królu Abgarze). Artykuł podejmuje problem postrzegania ikony jako okna ku Niewidzialnemu (np. Pseudo-Dionizy Areopagita), ale także jako przedstawienia Osoby Niewidzialnego, który stał się Widzialny (św. Teodor Studyta i św. Nicefor). Kolejną część artykułu stanowią rozważania na temat sposobu ukazania na ikonie Osoby Boga-Człowieka i świętych, a także kontemplacji ikony. Na końcu omówione zostaje zagadnienie trynitarności ikony, ze szczególnym uwzględnieniem teologicznego sensu Trójcy Świętej Andrieja Rublowa.

Czytaj więcej...

Agnieszka Bednarek-Bohdziewicz

Bóg w terenie. Ikonosfera kaszubskich kapliczek

Agnieszka Bednarek-Bohdziewicz
Bóg w terenie. Ikonosfera kaszubskich kapliczek


Artykuł poświęcony jest małej architekturze sakralnej na Kaszubach. W „terenie” Bóg ma twarz Marii – kapliczek poświęconych matce Jezusa jest bowiem najwięcej. Autorka interpretuje ikonosferę analizowanych kapliczek w duchu Hansa Beltinga. Ich zdobienia i motywy ikonograficzne rozumiane są jako nośniki przekonań, norm i działań społecznych. Przez wyeksponowanie komunikacyjnego aspektu kapliczek można uchwycić odzwierciedlającą się w nich religijną wrażliwość i wyobraźnię ich fundatorów i budowniczych.

Czytaj więcej...

Jacek Aleksander Prokopski, Maria Urbańska-Bożek

Twórczość i życie Profesora Edwarda Kasperskiego

Jacek Aleksander Prokopski, Maria Urbańska-Bożek
Twórczość i życie Profesora Edwarda Kasperskiego

Czytaj więcej...

Bibliografia prac naukowych profesora Edwarda Kasperskiego

Jacek Aleksander Prokopski, Maria Urbańska-Bożek

Jacek Aleksander Prokopski, Maria Urbańska-Bożek
Bibliografia prac naukowych profesora Edwarda Kasperskiego


Opracowali Jacek Aleksander Prokopski i Maria Urbańska-Bożek

Czytaj więcej...

Edyta Puchalska

Śalimar klaun – przerwana lina

[recenzja: Salman Rushdie, Śalimar klaun]

Edyta Puchalska
Śalimar klaun – przerwana lina


recenzja: Salman Rushdie, Śalimar klaun

Czytaj więcej...

Małgorzata Obrycka

Ateizm – filozoficzne fundamenty

[recenzja: Konrad Szocik, Ateizm filozoficzny. Zarys historii i krytyka neotomistyczna]

Małgorzata Obrycka
Ateizm – filozoficzne fundamenty


recenzja: Konrad Szocik, Ateizm filozoficzny. Zarys historii i krytyka neotomistyczna

Czytaj więcej...

Michał Wróblewski

O lepszy ateizm w stanie wyjątkowym

[recenzja: Ateizm. Próba dokończenia projektu]

Michał Wróblewski
O lepszy ateizm w stanie wyjątkowym


recenzja: Ateizm. Próba dokończenia projektu

Czytaj więcej...

Małgorzata Obrycka

Między wiedzą potoczną a naukową w biografiach uczonych i socjo-pedagogicznych dyskursach [Sprawozdanie z Sympozjum Naukowego]

Małgorzata Obrycka
Między wiedzą potoczną a naukową w biografiach uczonych i socjo-pedagogicznych dyskursach [Sprawozdanie z Sympozjum Naukowego]

Czytaj więcej...