Ewolucja poglądów Henriego Bergsona na temat natury Boga i jej społeczny wymiar

Maria Urbańska-Bożek ID

 

numer: 2, rok: 2019

https://doi.org/10.5281/zenodo.5528597

 

pdf

 

Evolution of Henri Bergson’s Views on the Nature of God and its Social Dimension

Abstract

The aim of the article is to present the direction of evolution of Bergson’s views on the nature of the God. The worldview transformation of the French philosopher made a radical turn from God understood as a creative act and energy to a personal God whose essence is love. There will be also indicated the possible social consequences of Bergson’s thoughts, which boil down to indicating the possibility of building an open religion and morality in an open society. The saint/the mystic has an important role in shaping such societies. For Bergson a saint is a prefiguration of a new human being, who is employing a new way of thinking. This is the man of dialogue, somebody who is spiritually strong, free, as well as open to challenges and to other people. French philosopher wants to overcome the hitherto prevailing thinking about the Other as an alien, and to build the foundations supporting the social and religious dialogue.

 

 Key words: Henri Bergson, mystic, saint, nature of God, love, open morality, open religion, open society


Ewolucja poglądów Henriego Bergsona na temat natury Boga i jej społeczny wymiar

Abstrakt

Celem artykułu jest zaprezentowanie kierunku ewolucji poglądów Bergsona w kwestii natury Boga. Transformacja światopoglądowa francuskiego filozofa dokonała radykalnego zwrotu od Boga rozumianego jako akt twórczy i energię do Boga osobowego, którego istotą jest miłość. Wskażemy również potencjał myśli Bergsona, który najwyraźniej zaznacza się w etyce i oraz roli jednostki w rozwoju społeczeństw otwartych. Istotny udział w kształtowaniu się tego rodzaju społeczeństw ma święty/mistyk. Dla Bergsona święty jest zapowiedzią nowego człowieka, posługującą się nowym sposobem myślenia. To człowiek dialogu, ktoś duchowo silny, wolny, a także otwarty na wyzwania i innych ludzi. Francuski filozof pragnie przezwyciężyć dotychczasowe myślenie o Innym jako obcym i zbudować fundamenty wspierające dialog społeczny i religijny.

 

Słowa kluczowe: Henri Bergson, mistyk, święty, natura Boga, miłość, moralność otwarta, religia otwarta, społeczeństwo otwarte


Bibliografia

Arystoteles, O duszy, tłum. P. Siwek, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992.
Bergson H., Dwa źródła moralności i religii, tłum. P. Kostyło, K. Skorulski, Wydawnictwo
Znak, Kraków 1993.
Bergson H., Écrits et paroles, red. Rose Marie Mosse-Bastode, t. 2, Paris 1958.
Bergson H., Energia duchowa, tłum. K. Skorulski, P. Kostyło, wstęp. K. Kostyło, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2004.
Bergson H., Ewolucja twórcza, tłum. F. Znaniecki, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2004.
Bergson H., Mélanges, Textes publies et annotes par Andre Robinet, Paris 1972.
Bergson H., Pamięć i życie, wybór tekstów Gillesa Deleuze’a, tłum. A. Szczepańska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1988.
Gadacz T., Historia filozofii XX wieku. Nurty, t. 1: Filozofia życia. Pragmatyzm. Filozofia ducha, Wydawnictwo Znak, Kraków 2009.
Jankelevitch V., Henri Bergson, ed. A. Lefebvre and N. F. Schott, trans. By N. F. Schott, introduction by A. Lefebvre, Duke University Press, Durham & London 2015.
Katechizm Kościoła Katolickiego, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 1994.
Kołakowski L., Bergson, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1997.
Kołakowski L., Jezus ośmieszony. Esej apologetyczny i sceptyczny, Wydawnictwo Znak, Kraków 2014.
Kołakowski L., Świadomość religijna i więź kościelna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.
Kostyło P., „Ja jestem, który się staję”. Henri Bergson wobec problemu Boga, w: Od filozofii refleksji do hermeneutyki. Francuska filozofia religii, red. Nauk. J. Barcik, Wydawnictwo Naukowe PAT, Kraków 2007, s. 21–44.
Skarga B., Czas i trwanie. Studia o Bergsonie, Warszawa 1982.
Szacki J., Historia myśli socjologicznej. Wydanie nowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.
Urbańska-Bożek M., Rola mistyków i świętych w filozofii Henri Bergsona i Franza Rosenzweiga, w: Święci i świętość w języku, literaturze i kulturze, red. nauk. T. Żurawlew, H. Leleń, Universitas, Kraków 2018, s. 81–94.
Urbańska-Bożek M., Henri Bergsona pedagogika z ducha wolności, w: Między inkluzją a ekskluzją społeczną w badaniach edukacyjnych, „Karto-Teka Gdańska” 2018, nr 1(2), red. nauk. M. Obrycka i Sz. Dąbrowski, s. 125–135.
Urbańska-Bożek M., Bóg – twórczy pęd życia. Myśl Bergsona, jej źródła oraz konsekwencje filozoficzne i teologiczne, w: Z Bogiem i przeciwko Bogu, „Studia Historica Gedanensia” 2016, t. 6, red. nauk. S. Kościelak, s. 258–275.
Urbańska-Bożek M., Miłość w aspekcie metafizycznym i etycznym w kontekście myśli Henri Bergsona i Franza Rosenzweiga, „Gdański Rocznik Ewangelicki” 2015, vol. IX, s. 258–276.
Urbańska-Bożek M., Logocentryczna metafizyka Arystotelesa a Bergsona metafizyka
pozytywna, „Gdański Rocznik Ewangelicki” 2014, vol. VIII, s. 280–294.
Waszkinel Romuald, Geneza pozytywnej metafizyki Bergsona, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1986.


Artykuły z numeru jesień 2019 [nr 2(5)/2019]

Krystyna Bembennek, Zbyszek Dymarski

Sekularyzm i postsekularyzm w czynie i myśli. Przypadek Francji

Krystyna Bembennek, Zbyszek Dymarski
Sekularyzm i postsekularyzm w czynie i myśli. Przypadek Francji


Autorzy artykułu starają się rozpoznać i opisać procesy, które doprowadziły do silnego zlaicyzowania społeczeństwa francuskiego. Zwracają oni uwagę, że rozwijały się one, prowadzone nie siłą „naturalnych” praw rozwoju społecznego, ale były wynikiem przemyślanej polityki rządzących. Przełomowym wydarzeniem dla tego procesu była rewolucja 1789 roku. Ugrupowania które wówczas przejęły władzę oraz ich następcy, modyfikowały prawa, reformowały systemy edukacji, odbierały majątki i budynki kościelne duchowieństwu. Oczywiście oświeceniowe idee wolności, równości i braterstwa dla wszystkich, były bardzo atrakcyjnym programem przemian, ale bez wspomnianych środków nacisku, a niejednokrotnie przymusu, kształt i zasięg laicyzacji we Francji byłby zdecydowanie inny.

Czytaj więcej...

Karol Tarnowski

Francuska filozofia religii

Karol Tarnowski
Francuska filozofia religii


Zarysowanie syntezy francuskiej filozofii inspirującej się religią jest trudne, gdyż filozofia ta jest bogata i zróżnicowana. Z pewnością znakiem rozpoznawczym tej filozofii jest skoncentrowanie się na koncepcji podmiotu: cała filozofia francuska wywodzi się z Kartezjusza, choć nurt kartezjański w tej filozofii jest jej specyficzną odnogą. Mapa tej filozofii została podzielona na trzy dziedzictwa: Maine de Birana – francuska filozofia refleksji – dziedzictwo Pascala i personalizm, wreszcie – specyficznie kartezjańskie w szerokim sensie – dziedzictwo fenomenologii oraz hermeneutyki Ricoeura. Nurty te są odmienne, ale spokrewnione „duchem” filozofii francuskiej, która jest przede wszystkim filozofią podmiotu przeżywającego i myślącego i jego relacji do Boga. Jest to też filozofia, która jest wystawiona najostrzej na próby postmodernistycznej dekonstrukcji, np. w wydaniu Jacques’a Derridy czy Jean-Luc Nancy’ego. Jej trwałość i młodość sprawdzają się jednak w kolejnych tomach Jean-Luc Mariona, we wciąż mało zbadanym dorobku Michela Henry’ego, wreszcie w budzących podziw hermeneutycznych studiach Ricoeura.

Czytaj więcej...

Urszula Zbrzeźniak

Foucault i tradycja patrystyczna

Urszula Zbrzeźniak
Foucault i tradycja patrystyczna


Artykuł poświęcony jest zagadnieniu historii wczesnego chrześcijaństwa w dziele Michela Foucault. Jego celem jest ukazanie centralnego miejsca, jakie zajmują pisma Foucaulta dotyczące tradycji patrystycznej w jego projekcie genealogii współczesności. W jego ujęciu chrześcijaństwo w zasadniczy sposób zmieniło i typ relacji, jaką jednostka ustanawia ze sobą, i relację wobec prawdy. Ostatecznie, chrześcijaństwo, a dokładniej chrześcijański monastycyzm, ukazuje się jako warunek możliwości władzy znanej jako władza dyscyplinarna.

Czytaj więcej...

Maria Urbańska-Bożek

Ewolucja poglądów Henriego Bergsona na temat natury Boga i jej społeczny wymiar

Maria Urbańska-Bożek
Ewolucja poglądów Henriego Bergsona na temat natury Boga i jej społeczny wymiar


Celem artykułu jest zaprezentowanie kierunku ewolucji poglądów Bergsona w kwestii natury Boga. Transformacja światopoglądowa francuskiego filozofa dokonała radykalnego zwrotu od Boga rozumianego jako akt twórczy i energię do Boga osobowego, którego istotą jest miłość. Wskażemy również potencjał myśli Bergsona, który najwyraźniej zaznacza się w etyce i oraz roli jednostki w rozwoju społeczeństw otwartych. Istotny udział w kształtowaniu się tego rodzaju społeczeństw ma święty/mistyk. Dla Bergsona święty jest zapowiedzią nowego człowieka, posługującą się nowym sposobem myślenia. To człowiek dialogu, ktoś duchowo silny, wolny, a także otwarty na wyzwania i innych ludzi. Francuski filozof pragnie przezwyciężyć dotychczasowe myślenie o Innym jako obcym i zbudować fundamenty wspierające dialog społeczny i religijny.

Czytaj więcej...

Łukasz Dominiak

Socjologia jako etyka. Rozwoj społeczny wspierany nauką według Luciena Levy-Bruhla i Émila Durkheima

Łukasz Dominiak
Socjologia jako etyka. Rozwoj społeczny wspierany nauką według Luciena Levy-Bruhla i Émila Durkheima


Tekst zwraca uwagę na jednego z mniej popularnych filozofów francuskich – Luciena Lévy-Bruhla. Rozwija on swój wyjątkowy projekt nauk społecznych jako etyki praktycznej, zaprezentowany w “La Morale et la sciences des moeurs” w 1903 roku. W tej książce argumentuje, że społecznik pełni rolę świeckich strażników i przedstawicieli zmian moralnych. Ten scjentyzm i ideologia pozytywistyczna zostały wykorzystane do wzmocnienia nowo powstałej socjologii Durkheima i były ściśle związane z polityką edukacyjną III Republiki Francuskiej.

Czytaj więcej...

Zbyszek Dymarski, Michał Kaczmarczyk, Krzysztof Mech, ks. Krzysztof Niedałtowski

Debata – czy można myśleć religijnie w XXI wieku?

Zbyszek Dymarski, Michał Kaczmarczyk, Krzysztof Mech, ks. Krzysztof Niedałtowski
Debata – czy można myśleć religijnie w XXI wieku?

Czytaj więcej...

Michał Wróblewski

Cztery fazy poglądów Jerzego Prokopiuka

Michał Wróblewski
Cztery fazy poglądów Jerzego Prokopiuka


Jerzy Prokopiuk jest polskim tłumaczem, szczególnie zainteresowanym ezoteryką. Swój światopogląd określa dwoma pojęciami: teoantropocentryzm i duchowy holizm. Główną inspiracją jest dla niego antropozofia Rudolfa Steinera, a także psychologia głębi stworzona przez Carla Gustava Junga. Prokopiuk uważa Steinera i Junga za neognostyków lub gnostyków transformacji. Gnoza transformacji jest bardziej optymistyczna niż pesymistyczna stara gnoza zaczerpnięta z czasów starożytnych. Gnoza transformacyjna, próbująca przekształcić pojedynczych ludzi, a także całe życie społeczne, jest zalążkiem Ruchu New Age. Prokopiuk staje się popularyzatorem New Age w Polsce, publikując ponad pięćset esejów i dwadzieścia dwie książki o ezoteryce, ale jego późniejsze prace są znacznie bardziej pesymistyczne. Stąd światopogląd Prokopiuka ma cztery fazy. Pierwszą faze zauważa się, kiedy jest młodym pesymistą, rozczarowanym religią katolicką, ale nie zainteresowanym materialistycznym światopoglądem. Druga faza uwidacznia się, kiedy Prokopiuk poznaje antropozofię i mysl Roberta Waltera – polskiego antropozofa. Trzecia faza pojawia się, kiedy Prokopiuk buduje swój oryginalny światopogląd, czerpiąc inspiracje z różnych tradycji ezoterycznych i skupia się na New Age. I faza czwarta, kiedy wraca do swoich młodzieńczych wątpliwości.

Czytaj więcej...

Bibliografia Jerzego Prokopiuka

opracował Michał Wróblewski

Bibliografia Jerzego Prokopiuka

opracował Michał Wróblewski


Czytaj więcej...

Maria Urbańska-Bożek

Kulturalny barbarzyńca jako czuły artysta życia

[recenzja: Sabina Kruszyńska, Kulturalny Barbarzyńca. Fenomenologia radykalna Michela Henry’ego jako filozofia sztuki życia]

Maria Urbańska-Bożek
Kulturalny barbarzyńca jako czuły artysta życia,


recenzja: Sabina Kruszyńska, Kulturalny Barbarzyńca. Fenomenologia radykalna Michela Henry’ego jako filozofia sztuki życia.

Czytaj więcej...

Maria Urbańska-Bożek

Trud wiary w każdym czasie

[recenzja: Józef Majewski, Wiara w trudnych czasach]

Maria Urbańska-Bożek
Trud wiary w każdym czasie,


recenzja: Józef Majewski, Wiara w trudnych czasach.

Czytaj więcej...

Maria Urbańska-Bożek

Sprawozdanie z IV edycji ogólnopolskiego cyklu konferencyjnego Oblicza sacrum w kulturach i cywilizacjach

Maria Urbańska-Bożek
Sprawozdanie z IV edycji ogólnopolskiego cyklu konferencyjnego „Oblicza sacrum w kulturach i cywilizacjach”

Czytaj więcej...