Od ewolucjonizmu do dziejów objawienia. Wprowadzenie do filozofii religii Nathana Söderbloma

Zbyszek Dymarski ID
Uniwersytet Gdański, Instytut Badań nad Kulturą

 

numer: 1, rok: 2026

https://doi.org/10.26881/kg.2026.1.11

 

 

 

From Evolutionism to the History of Revelation. An Introduction to Nathan Söderblom’s Philosophy of Religion

Abstract

The author seeks to reconstruct the path leading from nineteenth-century evolutionism in the study of religion to Nathan Söderblom’s conception of religious transformation. He presents Cornelis P. Tiele’s objections to the unilinear theory of religious development–formulated in different variants by Lewis H. Morgan, Edward B. Tylor, and James G. Frazer–and the evidence identified by Tiele as challenging its assumptions. The article then discusses Söderblom’s distinction between the consciousness of infinity and the striving for the ideal. This distinction helps to explain the plurality of paths of religious life–particularly mysticism and prophetic religion—as well as the role of revelation occurring in persons and history. In Söderblom’s view, religious transformations are not an automatic consequence of cultural development. Prophetic religion, in particular, requires us to consider the encounter between the human capacity to receive revelation and the activity of the self-communicating God.

Key words: Nathan Söderblom, religion of revelation, history of religions, prophetic religion, comparative study of religion, evolutionary theories of religion

---

Od ewolucjonizmu do dziejów objawienia. Wprowadzenie do filozofii religii Nathana Söderbloma

Abstrakt

Autor stara się zrekonstruować drogę prowadzącą od dziewiętnastowiecznego ewolucjonizmu religioznawczego do koncepcji przemian religii Nathana Söderbloma. Przedstawia wysunięte przez Cornelisa P. Tielego zastrzeżenia wobec jednoliniowej teorii rozwoju religii (formułowanej w różnych wariantach przez Lewisa H. Morgana, Edwarda B. Tylora i Jamesa G. Frazera) oraz wskazane przez niego fakty podważające jej założenia. Następnie omawia dokonane przez Söderbloma rozróżnienie świadomości nieskończoności i dążenia do ideału. Pozwala ono wyjaśnić wielość dróg religijności – zwłaszcza mistycyzmu i religii prorockiej – a także rolę objawienia dokonującego się w osobie i dziejach. W ujęciu szwedzkiego badacza przemiany religii nie są automatycznym następstwem rozwoju kultury. Szczególnie religia prorocka wymaga uwzględnienia spotkania ludzkiej zdolności przyjęcia objawienia z działaniem udzielającego się Boga.

Słowa kluczowe: ewolucjonizm religioznawczy, przemiany religii, doświadczenie religijne, objawienie, religia prorocka, Nathan Söderblom, Cornelis P. Tiele

---

Bibliografia

• Tor Andræ, Nathan Söderblom, J.A. Lindblads Förlag, Uppsala 1931.
• Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii, tłum. Sebastian Szymański, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006.
• Émile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, tłum. Anna Zadrożyńska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.
• Friedrich von Hügel, The Mystical Element of Religion as Studied in Saint Catherine of Genoa and Her Friends, t. I–II, J.M. Dent & Co., London 1908.
• Maria Jaczynowska, Religie świata rzymskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987.
• Włodzimierz Lengauer, Religijność starożytnych Greków, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.
• Arie L. Molendijk, Religious Development: C.P. Tiele’s Paradigm of Science of Religion, „Numen” 2004, nr 3 (51), s. 321–351.
• Arie L. Molendijk, Tiele on Religion, „Numen” 1999, nr 3 (46), s. 237–268.
• Lewis Henry Morgan, Ancient Society, or Researches in the Lines of Human Progress from Savagery, through Barbarism to Civilization, Henry Holt and Company, New York 1877.
• Derek R. Nelson, Encountering the World’s Religions: Nathan Söderblom and the Concept of Revelation, „Dialog. A Journal of Theology” 2007, nr 4 (46), s. 360–367.
• Hervey C. Peoples, Pavel Duda, Frank W. Marlowe, Hunter-Gatherers and the Origins of Religion, „Human Nature” 2016, nr 3 (27), s. 261–282.
• Nathan Söderblom, Les Fravashis. Étude sur les traces dans le mazdéisme d’une ancienne conception sur la survivance des morts, Ernest Leroux, Paris 1899.
• Nathan Söderblom, The Nature of Revelation, tłum. Frederic E. Pamp, Oxford University Press, Oxford 1933.
• Cornelis Petrus Tiele, Elements of the Science of Religion, t. I, William Blackwood and Sons, Edinburgh–London 1897.
• Cornelis Petrus Tiele, Tiele’s Kompendium der Religionsgeschichte, tłum. Friedrich Wilhelm Theodor Weber, wyd. 3 przejrzane i opracowane przez Nathana Söderbloma, Verlag von Theophil Biller, Breslau 1903.
• Edward Burnett Tylor, Primitive Culture, t. I–II, John Murray, London 1871.
• William Dwight Whitney, On the So-Called Science of Religion, „The Princeton Review” 1881, s. 429–452.
• Gregory J. Wightman, The Origins of Religion in the Paleolithic, Rowman & Littlefield, Lanham 2015.

---